ekoloji

Fosil yakıtlardan uzaklaşmanın gereği COP 28’de nihayet kabul edildikten sonra, Santa Marta Konferansı bu vaadi daha somut bir zemine taşımaya çalıştı. Gazeteci Seden Anlar, kuralları hâlâ fosil yakıt lobisinin belirlediği uluslararası müzakere süreçlerinde ve COP31’a uzanan yolda bu çıkış ivmesinin korunup korunamayacağını ele alıyor. 

Çin’in 2018 yılında plastik atık ithalatını yasaklamasının ardından Türkiye, Avrupa’nın plastik atıkları için başlıca varış noktası haline geldi ve kendisini sürdürülebilir atık yönetiminde öncü bir ülke olarak konumlandırdı. Kasım ayında yürürlüğe girecek AB Atık Sevkiyatı Tüzüğü’ndeki değişikliklerle birlikte bu miktarın daha da artması bekleniyor.

Türkiye’de neredeyse hangi şehre baksanız, çok geçmeden doğanın bağrında açılmış derin yaralarla karşılaşırsınız. İnşaat sektörüne kireçtaşı, mermer ve çakıl sağlamak için tepeler, vadiler ve kanyonlar hoyratça oyuluyor. Anadolu’nun en simgesel doğal alanları ise altın ve nadir toprak elementleri uğruna, geride zehirli atıklar bırakan devasa maden ocaklarına dönüşüyor.

Bazen gezegenin derisi olarak anılan toprak yüzlerce, hatta binlerce yılda oluşuyor; dolayısıyla insan zamanı ölçeğinde yenilenemez bir kaynak. İnsan yaşamının temelini oluşturuyor ve toprağın sağlığı yediğimiz yiyeceği, içtiğimiz suyu ve soluduğumuz havayı etkiliyor.

Sentetik gübreler iklime zarar veriyor, ne var ki endüstriyel tarım büyük ölçüde bunlara dayalı. Ayrıca yüksek gübre fiyatları gıda ürünlerinin de fiyatını artırıyor. Özellikle gıda krizinin borç krizleriyle üst üste bindiği Afrika ülkeleri zor durumda.

Yaş, kimlik, kültür ya da toplumsal statümüz ne olursa olsun bütün hayatımızı plastikler kuşatmış durumda: Hepimiz plastik kullanıyor, ona dokunuyor, onu soluyor ve hatta bünyemize alıyoruz. Peki bunun insan sağlığı üzerindeki etkileri ne? Görünmez olanın etkisini de görmezden gelebilir miyiz? Plastiğin çevreye, bedenlerimize ve evlerimizin en kuytu köşelerine bile bu denli sızmasına göz mü yumacağız?

Ev sahibi Kolombiya tarafından “küresel iklim demokrasisinin yeni başlangıcı” olarak sunulan, enerji dönüşümünü destekleyen ülkelerin toplantısı, somut ve bağlayıcı sonuçlardan ziyade yeni görevlerle sona erdi. Büyük petrol üreticilerinin katılmaması ve tüm kararların gönüllülük esasına dayanması sürecin etkisine dair soru işaretlerini artırıyor. Yapının Paris Anlaşması’nı destekleyen kalıcı bir platform olup olmayacağı ise henüz belirsiz.

Çin ve ABD’nin katılmadığı konferans, fosil yakıtlardan çıkışa odaklanan ilk özel toplantıya tanıklık etti. İlk adım atıldı; başarı ise sonraki sürece bağlı.

2023 yılında Latin Amerika ve Karayip Devletleri Topluluğu (CELAC) ile Avrupa Birliği (AB) arasında Brüksel’de yapılan zirve, iki bölge arasındaki diyaloğun sekiz yıl aradan sonra canlandırılması için önemli bir adım oldu. 

İklim değişikliği mevcut eşitsizlikleri derinleştirip istikrarsızlığı körüklerken, toplumsal cinsiyeti gözeten iklim finansmanı, Yeşil Dış Politika ve Güvenlik Politikası söylemi içerisinde stratejik bir araç olarak öne çıkıyor. İklim eylemi, kadınları ve diğer kırılgan grupları odağa yerleştirerek dayanıklılık, adalet ve sürdürülebilir barış konusunda itici bir güce dönüşebilir. 

Belém sonrasındaki temel tartışma, adil geçişin gerekliliğine dair değil. Bunun gerekli olduğu zaten biliniyor; iklim krizi ve ekstraktivist ekonomik modellerin şiddetini doğrudan yaşayan topluluklar bunu zaten her gün dile getiriyor. Asıl mesele, bu geçişin içeriğinin kimler tarafından, hangi kurallar çerçevesinde ve kimin yararına belirleneceği. 

Başta “Hakikat COP’u” veya “Uygulama COP’u” olarak çerçevelendirilen COP30, fosil yakıt ve uyum konularında çok sert eleştirilerle kapandı.

COP30 kapsamında, adil geçiş süreçlerinin uygulanmasına yönelik yeni bir kurumsal yapı tesis edilip edilemeyeceği konusunda hararetli bir tartışma yaşandı. Bu konu etrafındaki müzakereler, fosil yakıtlardan çıkış yönünde artan baskıyı yansıtıyor.

G20 Zirvesi ile COP30, çok taraflı sistemin olağanüstü baskı altında olduğu bir dönemde birbiriyle kesişti. Bir yandan jeopolitik ayrışmalar derinleşirken, istekli ülkelerden oluşan koalisyonlar borç sürdürülebilirliği ile iklim ve kalkınma bağlantılı hedefleri uluslararası gündemde tutmayı yine de başardı.

Avrupa tarımı fosil yakıta dayalı gübrelere bağımlı olduğu için fiyat dalgalanmaları ve tedarik şokları karşısında savunmasız kalıyor. Tartışmalar genellikle Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) çevresinde dönse de fiyatları belirleyen asıl etken savaş, piyasa dinamikleri ve siyasi atalet. AB daha dayanıklı ve daha egemen bir gıda sistemini nasıl inşa edebilir?

Brezilya Başkanlığı, Belém’deki COP30’un iklim acil durumuyla yüzleşmek için küresel toplumun birlikte çalıştığı “Mutirão” ruhuyla düzenlenen bir “hakikat COP’u” ve “uygulama COP’u” olacağı sözünü vermişti. Ancak bunun yerine, bir hesaplaşmayla karşı karşıya kalındı.

Kasım 2025’te, Amazon’un kalbinde yer alan Belém şehri, küresel iklim tartışmalarının odak noktası haline geldi. Brezilya Devlet Başkanı tarafından “Gerçeklerin COP’u” olarak adlandırılan COP30, vaatlerden eyleme geçişi simgelemeyi ve iklim taahhütleri konusunda gerçek bir ilerleme sağlanmasına yönelik yüksek beklentileri karşılamayı amaçlıyordu.

Yaşamın kaynağı bildiğimiz, sadakatine türküler yaktığımız toprağımız, kritik bir kavşakta. Heinrich Böll Stiftung İstanbul Ofisi’nin konunun uzmanları ve bilimsel verilerle hazırladığı Toprak Atlası, Türkiye’de toprağın iklim değişikliği, konvansiyonel tarım, pestisitler, kirlilik, kentleşme ve kırsal alanın terki gibi pek çok yapısal sorun yüzünden büyük stres yaşadığını gösteriyor. Ancak ümit var.

Çölleşme en çok Afrika ve Asya ile ilişkilendirilse de buralarla sınırlı değil. Yoğun (intansif) tarım, iklim kriziyle birleşerek Avrupa’da da ciddi anlamda toprak bozulumuna ve çölleşmeye yol açıyor. Üstelik sadece Güney Avrupa değil, Macaristan ve Bulgaristan gibi ılıman ve nemli iklime sahip ülkeler bile durumdan etkileniyor.

Toprak bozulumu, tarımsal verimliliği, gıda güvenliğini ve ekosistem sağlığını tehdit eden önemli fakat büyük oranda görmezden gelinen küresel bir sorun. Dünya genelindeki toprakların yaklaşık üçte biri bozulmuş durumda ve bunların neredeyse yarısı Afrika’da.