Atlas
İnsanın sağlık ve refahı hayvanlar, bitkiler ve çevre ile yakından bağlantılı. Topraktan gelen mineraller ve yararlı mikroorganizmalar vücudumuz için yaşamsal. Topraktaki çeşitlilik ne kadar fazla olursa, bize sağladığı faydalar o kadar artar. Sağlıklı beslenme için sağlıklı toprak şart.
İnsan vücudu, toprak ve bitkiler; milyarlarca bakteri, mantar, virüs ve tek hücreli canlıya (protozoa) ev sahipliği yapar. İnsan bağırsağındaki bu topluluğa “bağırsak mikrobiyomu,” bitki köklerinin çevresindekine ise “toprak mikrobiyomu” denir. Bağırsak mikrobiyomu insan metabolizmasını, toprak mikrobiyomu da kökler sayesinde bitki metabolizmasını etkiler. Bağırsaktaki mikroplar yediklerimizi işler, vücudumuzu patojenlere karşı korur. Bağırsak ile köklerde benzer bakteriler yaşadığı için, insan ve bitki mikrobiyomları birbiriyle adeta bağlantılıdır. Sebze ve meyveler sadece vitamin, mineral ve lif içerdiği için değil, sağlığı destekleyen mikroorganizmalar sağladığı için de faydalıdır. Öyle ki, beslenme tarzımız bağırsak mikrobiyomunu genlerden bile çok etkileyebilir. Aynı aileye mensup olup farklı yerlerde yaşayan insanlar, aynı haneyi paylaşan ama akraba olmayan kişilerden daha farklı mikrobiyomlara sahiptir.
Dolayısıyla, meyve, sebze, tahıl ve aromatik otların yetiştiği toprağın zengin ve sağlıklı bir mikrobiyoma sahip olması insan sağlığı açısından da önemli. Mikroorganizmalarla bitkiler arasındaki ilişki, gıdanın kalitesini, lezzetini ve dokusunu etkiler. Bitkiler için yararlı mikroorganizmaların başlıca kaynağı topraktır. Kök bölgesi, yaprak yüzeyi ve bitki içindeki mikrobiyal çeşitlilik, besinleri daha iyi kullanmayı sağlar ve verimi artırır. Ayrıca böcek, zararlı bakteri ve mantarlara karşı dayanıklılık kazandırır, hatta nematod ve virüslere karşı kalkan görevi üstlenebilir. Benzer şekilde polifenoller ve flavonoidler gibi birçok sağlık destekleyici bitkisel bileşiğin miktarı, kök bölgesindeki mikrobiyal faaliyetlere bağlıdır. Yani toprak mikrobiyomunun zenginliği gıdanın besleyici değerini doğrudan etkiler.
Toprak Atlası 2024, verimli toprağın küresel ölçekte kaybının sonuçlarını ortaya koymakla kalmıyor; aynı zamanda iklimin korunması ve biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi için sürdürülebilir ve adil arazi kullanımının potansiyelini de gösteriyor.
Fakat tüm bu ilişkiler artık tehlike altında: Yabani ot, böcek ve mantarlara karşı kullanılan pestisitlerin yanı sıra mineral gübreleme, erozyon ve iklim kriziyle artan sıcaklık dalgalanmaları ve kuraklık toprak içindeki ve yüzeyindeki organizmalara zarar veriyor. Bitkiler, mantar ve bakteri gibi simbiyotik ortaklarını kaybediyor. Bu kaybı önlemek ise bilinçli bir toprak yönetiminden geçiyor. Örneğin kompost uygulamaları ve azaltılmış toprak işleme, kök bölgesinde yararlı bakteri ve mantarların oranını artırarak bitkinin besin alımını ve dayanıklılığını güçlendirebilir.
Türkiye’de tarımda yoğun kullanılan pestisitler, kimyasal gübreler, yaygın çevresel kirlilik ve plansız kentleşme bir araya geldiğinde toprağın canlılığını ve soframızdaki gıdanın besin değerini düşürüyor. 2024 yılında Türkiye’de kullanılan pestisit miktarı 53,5 bin ton; bunun dörtte biri ise toprak mikrobiyotasına en fazla zarar veren gruplardan biri olan herbisitler ve bunların başında da glifosat geliyor. Kimyasal kirlilik yalnızca toprak mikrobiyotasını değil, gıdalar ve su yoluyla insan mikrobiyotasını da zayıflatıyor. Buna rağmen Türkiye’de toprak mikrobiyomu ile insan bağırsak mikrobiyomu arasındaki bağlantıyı, çevre kirliliği ve tarım kimyasalları bağlamında sistematik biçimde inceleyen çalışmalar hâlâ yok denecek kadar az.
Oysa pestisitlerin toprak mikrobiyomuna verdiği zarar glifosat özelinde kanıtlanmış durumda. Bu herbisit 40 yılı aşkın süredir tarımda kullanılıyor ve bitkilerde EPSP sentaz adlı enzimi baskılayarak amino asit üretimini durduruyor. Bütün bitkilerde bulunan bu enzim insanlarda hiç yok, bu özelliği onu zirai açıdan cazip kılıyor. Halbuki glifosatın toprakta, kök çevresinde ve bitki dokusunda yaşayan yararlı mikroorganizmalar üzerinde olumsuz etkiler yaratabildiğini gösteren pek çok araştırma var. Benzer süreçler bağırsak mikrobiyomu açısından da gözleniyor: Glifosat, Bifidobacterium ve Enterococcus bakterilerini engelliyor.
Vücudumuz topraktan gelen minerallere muhtaç. Vücudun savunma sistemini güçlendiren ve örneğin tahıllardan alınan hayati bir eser mineral olan selenyumu ele alalım. Bitkideki selenyum, topraktaki selenyum düzeyine bağlı. Kurak arazilerde genelde düşük oluyor; yani iklim krizine eşlik eden kuraklıklar besinlerde selenyum eksikliği yaratabiliyor. Ağır selenyum eksikliği ise kalp kasında işlev bozukluklarına ve çocuklarda büyüme geriliğine yol açabiliyor.
İnsan vücudu 20 standart aminoasitten sadece 11’ini üretebilir; dokuz aminoasidi ve 13 temel vitamini besinlerden edinmek zorunda. Bunların çoğu meyve- sebze, et, yumurta ve süt ürünlerinden sağlanır, ancak bazı yaşamsal bileşikler sadece mikroorganizmalar tarafından üretilir. Örneğin bitki ya da hayvan tarafından üretilemeyen B12 vitamini ancak bitki mikrobiyomunda ya da geviş getiren hayvanların bağırsağında sentezlenebilir.
Mikroorganizmalar aminoasit ve vitamin üretmek dışında ikincil bitki bileşikleri ile antibiyotik gibi çeşitli kimyasal ve ilaçları da sentezler. Bu biyolojik süreçler engellendiğinde veya sentezlenen maddeler örneğin uzak mesafelere taşınırken ürün muhafazasında kullanılan kimyasallar sonucu yok edildiğinde faydalı mikroorganizmalar da ortadan kalkıyor. Zamanla bağırsak mikrobiyomunun dengesi bozuluyor, çeşitli mide-bağırsak hastalıkları, bağışıklıkla ilgili rahatsızlıklar, diyabet, obezite veya kronik böbrek hastalıklarına zemin hazırlayabiliyor. Bunu önlemek ve sağlığı korumak için sağlıklı gıdalara ve bunun için de sağlıklı toprağa ihtiyacımız var.
