COP31: Aşım, finansal adaletsizlik ve fosil yakıtsız bir gelecek mücadelesi

COP31’in merkezinde, giderek ağırlaşan iklim krizi ile hükümetlerin küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlama ihtimalini korumak için gereken kararlı adımları hâlâ atamamış olması arasında büyüyen çelişki yer alıyor. Bu adımların başında da spekülatif teknolojilere bel bağlamak yerine fosil yakıtlardan derhal ve adil biçimde çıkılması geliyor. Uluslararası iklim finansmanına erişimdeki derin eşitsizlikler, uyum önlemlerine yeterli kaynak sağlanamaması, kayıp ve zararların gerektiği gibi ele alınmaması ve Küresel Güney ülkelerinin giderek ağırlaşan borç yükü, küresel iklim mücadelesini zayıflatan yapısal adaletsizlikleri gözler önüne seriyor. Öte yandan karbon piyasalarının genişlemesi de, sahte çözümler sunan yaklaşımların yerleşik hale gelmesi ve fosil yakıtlara bağımlılığın daha da uzaması riskini beraberinde getiriyor.

Bununla birlikte COP31, somut ilerlemeler kaydedilmesi için fırsatlar da sunuyor: Yalnızca yenilenebilir enerjiye dayanan ve kamu kaynaklı iklim finansmanıyla desteklenen gerçek anlamda adil bir elektrifikasyon gündemi, fosil yakıtlara bağımlılığı azaltabilir, uygun fiyatlı enerjiye erişimi genişletebilir ve halihazırda dönüşümün dışında bırakılan toplulukların da bu süreçten yararlanmasını sağlayabilir. Belém-Antalya mekanizmasının tam anlamıyla işler hale getirilmesi, uluslararası işbirliğini güçlendirebilir ve gelişmekte olan ülkelerin ekonomi ve toplumları genelinde kapsayıcı ve adil geçişleri gerçekleştirebilmek için ihtiyaç duyduğu teknik yardımı, bilgi paylaşımını ve desteği sağlayabilir. Bu fırsatların hayata geçirilip geçirilmeyeceği ise, her zaman olduğu gibi, sahte çözümlerin, yetersiz finansmanın ve siyasi direncin kapsayıcı ve adil bir geçişi baltalamasına izin vermeyip, köklü eşitsizliklerle ve fosil yakıt endüstrisinin çıkarlarıyla mücadele edilmesine bağlı olacak.

1,5°C sınırının aşılmasına yaklaşırken: Spekülatif teknolojiler değil, fosil yakıtlardan çıkış

1,5°C sınırının aşılmasına az kalması ve bunun yaratacağı daha geniş sonuçlar muhtemelen COP31 üzerinde oldukça belirleyici olacak; hatta bu konunun olası bir COP31 çatı kararına dahi girebileceği öngörülüyor. Eylül 2026 başında yayımlanan Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) Limiting Overshoot Raporu, Paris’te kararlaştırılmış olan 1,5°C sınırının aşılması konusundaki tartışmayı yeniden şekillendiriyor. Raporda iklim krizine karşı elde kalan en iyi seçenek olarak “aşım, zirve ve düşüş” şeklinde bir yol haritası ortaya konuyor. Rapor, bunun kesinlikle zararsız bir senaryo olmadığını şu ifadelerle açıkça belirtiyor: 1,5°C sınırının aşılması topluluklar, ekosistemler ve ekonomiler açısından çok büyük zararlara yol açacak ve bu etkilerin bir kısmı insan ölçeğindeki zaman dilimlerinde geri döndürülemez nitelikte olacak.

Bu denklemde en kritik nokta ise “düşüş” kısmı; yani yüzyıl sonuna kadar yeniden 1,5°C düzeyine dönülmesi hedefi. Bunun gerçekleşebilmesi için atmosferden çok büyük miktarlarda karbondioksitin (CO₂) uzaklaştırılması ve kalıcı biçimde depolanması gerekiyor. Sıcaklığın sadece 0,1°C düşürülmesi için bile atmosferden yaklaşık 200 gigaton CO₂ uzaklaştırılması gerekiyor; bu miktar, dünyadaki toplam dört ila beş yıllık emisyon toplamına tekabül ediyor. Bu ölçekte karbon giderimini (CDR) sağlayabilecek teknolojilerin ise henüz kayda değer bir ölçekte mevcut olmadığı açık; üstelik karbonun atmosferden gigaton ölçeğinde etkili biçimde uzaklaştırılmasının ileride mümkün olup olamayacağı da son derece belirsiz.

Önerilen bütün CDR teknolojileri, iklim açısından anlamlı bir ölçekte uygulandıkları takdirde, uygulanabilirlikleri ve etkinlikleri konusundaki ciddi kuşkuların yanı sıra insanlar ve topluluklar, ekosistemler, toprak ve su kaynakları ile doğal kaynakların çıkarılması üzerinde çok olumsuz etkiler yaratacak. Büyük ölçekli CDR önlemleri, ekosistem ve biyoçeşitlilik kaybı gibi başkaca küresel ekolojik krizleri de muhtemelen daha ağır hale getirecek. Bu teknolojilerin etkileri yine iklim krizinden zaten en fazla etkilenen kesimlerin üzerine yıkılırken, fosil yakıt endüstrisinin onlarca yıl daha faaliyet göstermesine imkân sağlayacak.

Birçok topluluk ve ekosistem açısından 1,5°C varoluşsal bir sınır anlamına geliyor. Peki 1,5°C’ye yaklaşmak fiilen ne anlama geliyor? Uyum önlemlerine verilen desteğin artırılması, kayıp ve zararların karşılanması ve iklim tazminatlarının ödenmesi anlamına geliyor. Aynı zamanda iklim krizinin bilinen ve denenmiş çözümlerinde çok daha süratle ilerleme kaydedilmesi gerektiği anlamına geliyor: Zengin üretici ve tüketici ülkelerde bütün sektörlerde tüm fosil yakıtlardan (petrol, doğalgaz ve kömür) derhal çıkılması, küresel ölçekte ise bu çıkışın adil, hakkaniyetli ve finansal olarak desteklenen bir şekilde gerçekleştirilmesi gerekiyor. Bunun yanı sıra yenilenebilir enerjiye, agroekolojiye ve döngüsel ekonomi yaklaşımlarına geçilmesi ve küresel ekosistemlerimizin hak temelli bir yaklaşımla korunup onarılması gerekiyor.

Bu bağlamda, Kolombiya ile Hollanda’nın Nisan 2026’da birlikte düzenlediği Fosil Yakıtlardan Uzaklaşmaya Yönelik Santa Marta Konferansı (TAFF) bir umut ışığı oluşturuyor. Fosil Yakıtlardan Adil Çıkışa ilişkin İkinci Uluslararası Konferans, Temmuz 2027’de Tuvalu ve İrlanda’nın ev sahipliğinde Pasifik’te gerçekleştirilecek. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) çerçevesinde fosil yakıtlar konusunda uzun süredir devam eden tıkanıklığın ardından bu süreç, küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlama yönündeki uluslararası hukuki yükümlülük doğrultusunda fosil yakıtlardan adil ve hakkaniyetli şekilde çıkılması konusunda ilerleme sağlanabilecek bir alan yaratıyor. Bu sürecin, Küresel Güney’in fosil yakıtlardan çıkarken karşı karşıya bulunduğu aşırı borç yükü, yüksek sermaye maliyetleri, sınırlı mali alan, teknolojik engeller ve yatırım çerçeveleri gibi birtakım yapısal engel ve güçlükleri de ele almayı hedeflemesi özellikle önem taşıyor.

COP31 aynı zamanda Hükümetlerarası İklim Değişikliği Panelinin (IPCC) 7. Değerlendirme Raporuna (AR7) ilişkin takvim üzerinde uzlaşmak için Ekim ayında girişilen bir başka başarısız adımın hemen ardından geliyor. Süregelen bu müzakere tıkanıklığı, 2028’de yapılacak ikinci Küresel Durum Değerlendirmesinin hazırlıklarına ilişkin görüşmeler de dahil olmak üzere, COP31 üzerinde bir gölge daha oluşturabilir. IPCC bünyesindeki hükümetler nihayetinde hangi yayın takviminde anlaşırsa anlaşsın (askıya alınan oturumun çok yakın bir zamanda yeniden başlaması umuluyor), IPCC senaryolarının iklim adaletini ve hakkaniyeti merkeze alması, hızlandırılmış bir fosil yakıttan çıkışın 1,5°C hedefini halen ulaşılabilir seviyede kılmaya nasıl katkıda bulunabileceğini göstermesi ve karbon yakalama, kullanma ve depolama (CCUS) ile karbon giderimi (CDR) gibi spekülatif ve henüz kanıtlanmamış teknolojilere aşırı bel bağlamaktan vazgeçmesi hayati önem taşıyor.

COP31 başkanlık düzenlemesi: Türkiye ve Avustralya

COP31’de ilk kez paylaşımlı başkanlık modeli uygulanacak: Türkiye resmi ve lojistik ev sahipliğini, Avustralya ise müzakerelerin başkanlığını üstlenecek. Bu düzenleme, COP31 başkanlığı için rekabet eden iki ülke arasında uzun süren ve çıkmaza giren bir çekişmenin ardından kararlaştırıldı.

Türkiye-Avustralya başkanlığının Eylem Gündemi; elektrifikasyon, sıfır atık, iklime dirençli şehirler ve okyanuslar gibi çeşitli öncelikler etrafında şekilleniyor. Ne var ki, fosil yakıtlardan çıkış konusundaki tartışmaların geri plana itilmesi, elektrifikasyon gündemini bile fosil yakıt tüketiminin sürdürülmesine hizmet eden bir Truva atına dönüştürme riski yaratıyor.

Türkiye ile Avustralya arasındaki ikili anlaşmaya göre, görüş ayrılığı yaşanması halinde söz konusu mesele “her iki tarafın da tatmin olacağı şekilde çözülene kadar istişareler sürdürülecek”. Bunun müzakere dinamiklerini uygulamada nasıl etkileyeceği henüz bilinmiyor. Avustralya’nın yakınında bulunan Pasifik ada ülkelerinin karşı karşıya olduğu derin sorunları gündemde tutmak amacıyla Pre-COP etkinlikleri Fiji, Tuvalu ve Palau’da gerçekleştirildi.

Bu yıl uygulanan paylaşılmış başkanlık modelinin gelecekteki COP’lar açısından emsal oluşturup oluşturmayacağı da henüz belli değil. Ancak COP32’nin tek başına Etiyopya’nın başkanlığında Addis Ababa’da yapılması planlanıyor.

Geçen yılki başkanlıktan – COP30 Başkanı André Corrêa do Lago’dan – devralınan bir miras olarak, COP30’un Belém’deki kapanışında açıklanan ve COP31’de kaydedilen ilerlemeye ilişkin rapor sunması beklenen iki Yol Haritası bulunuyor. COP Başkanlığı öncülüğündeki bu haritalardan ilki “fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli bir şekilde uzaklaşılmasına” ilişkin (TAFF Yol Haritası), diğeri ise “2030 yılına kadar ormansızlaşmayı ve orman bozulmasını durdurma ve tersine çevirmeye” yönelik (Ormansızlaşma Yol Haritası). Her iki Yol Haritası için hükümetler ile hükümet dışı aktörlerden katkı ve görüş istendi. TAFF Yol Haritası ayrıca Santa Marta TAFF Konferansındaki tartışma ve sonuçlardan yararlanırken, Ormansızlaşma Yol Haritasına Brezilya öncülüğündeki Tropikal Ormanlar için Kalıcı Finansman Mekanizması (TFFF) girişimi eşlik ediyor (bu konuda eleştirel bir değerlendirme için şuraya bakınız).

Elektrifikasyonun doğru yapılması: Yenilenebilir enerjiye dayalı adil 35x35 hedefi

Türkiye-Avustralya başkanlığı, COP31’in temel unsurlarından biri olarak – muhtemelen çıkması beklenen çatı kararının bir parçası şeklinde – nihai enerji talebinin 2035 yılına kadar küresel ölçekte yüzde 35 oranında elektrifikasyonu hedefini öneriyor. COP31 “35’e 35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü” ve Electrify Now kampanyası gibi girişimlerle elektrifikasyon etrafındaki siyasi ivme artıyor. Sivil toplum, yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyonun hem iklim krizine hem de dünya genelinde fiyat şoku ve arz sıkıntısı yaratan fosil enerji krizine karşı etkili bir araç olabileceği gerekçesiyle elektrifikasyona odaklanılmasını büyük ölçüde olumlu karşılıyor. Ancak sivil toplum aynı zamanda, elektrifikasyonun iklim adaletine hizmet etmesini sağlayacak temel güvencelere de dikkat çekiyor: Elektrifikasyon yenilenebilir enerjiye dayanmalı, fosil yakıtlara bağımlılığı azaltmalı, enerjiye erişimi olmayan insanlara fayda sağlamalı ve doğal kaynak çıkarımının geçmişte ve günümüzde yol açtığı zararları tekrarlamamalı.

90’dan fazla sivil toplum ağı ve kuruluşunun imza attığı bir açık mektupta, elektrifikasyon hedeflerinin yalnızca yenilenebilir enerjiye dayanması, gerek fosil yakıtları gerek nükleer enerjiyi kapsam dışında bırakması gerektiği savunuluyor. Ayrıca bu hedeflerin, ilk Küresel Durum Değerlendirmesinde (GST) kararlaştırıldığı üzere, yenilenebilir enerji kapasitesinin 2030’a kadar üç katına çıkarılması, enerji verimliliğinin iki katına çıkarılması ve enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması yönündeki taahhütlerle birlikte yürütülmesi gerektiği belirtiliyor. Özellikle yüksek gelirli ülkelerde enerji verimliliği ve enerji yeterliliğine öncelik verilmeli; örneğin özel elektrikli araçlar yerine toplu taşımaya geçiş teşvik edilmeli. Ayrıca: İnsanlar veri merkezlerinden önce gelmeli.

Dünya genelinde 655 milyon insanın elektriğe erişimi yok; çok daha fazla insan ise güvenilir veya uygun fiyatlı bir elektrik hizmeti alamıyor. Elektrifikasyon, şebekeden bağımsız güneş enerjisi sistemleri ve mini şebekeler de dahil olmak üzere merkezi olmayan ve topluluk temelli yenilenebilir enerjiyi teşvik ederek enerjiye erişim açığının kapatılmasına da hizmet etmeli. Böylece bugüne dek yeterli hizmet alamayan topluluklara, elektrik şebekesinin genişletilmesini beklemekten daha hızlı ve daha düşük maliyetle ulaşılabilir ve enerji hizmetlerinin makul fiyatlı olması sağlanabilir. Elektrifikasyon adil, hakkaniyetli ve hak temelli biçimde uygulanmalı ve kamu kaynaklı iklim finansmanı ve uygulama araçlarıyla desteklenmelidir.

Son olarak, enerji dönüşümü açısından kritik önem arz eden mineraller yeni teknolojik bağımlılıklar yaratmamalı veya fosil yakıt çıkartılması ile mevcut madencilik faaliyetlerinin yol açtığı olumsuz etkileri yeniden üretmemelidir. Enerji dönüşümü, Yerli Halkların hakları ve özgür, önceden ve bilgilendirilmiş rıza (FPIC) hakkı ile bundan etkilenen toplulukların ve çalışanların hakları da dahil olmak üzere haklara ve gerekli özen yükümlülüklerine saygı göstermelidir. Ekolojik açıdan, ekosistemleri, suyu ve biyoçeşitliliği korumalı ve derin deniz madenciliğini kapsam dışında bırakmalıdır. Kritik minerallere yönelik birincil talep, yeterlilik, verimlilik, yeniden kullanım, geri dönüşüm ve döngüsel tasarım yoluyla azaltılmalıdır. Açık mektup imzacıları ayrıca, BM Genel Sekreterinin Kritik Enerji Dönüşümü Mineralleri Paneli tarafından belirlenen ilkelerin çok taraflı biçimde uygulanması çağrısında da bulunuyor.

İklim finansmanı tartışmanın merkezinde olmayı sürdürüyor

Gelişmiş ülkelerin resmi kalkınma yardımlarını ciddi biçimde azalttığı ve askeri harcamalarının rekor seviyelere çıktığı bir dönemde, diğer müzakere başlıklarında ilerlemeyi mümkün kılan yatay bir unsur olarak iklim finansmanı Antalya’daki tartışmaların merkezinde olmaya devam edecek. Bunlar arasında Küresel Uyum Hedefi (GGA), Adil Geçiş Çalışma Programı kapsamındaki Belém-Antalya Mekanizmasının (BAM) işler hale getirilmesi ve ikinci Küresel Durum Değerlendirmesine hazırlık bulunuyor (bkz. COP31’de iklim finansmanına ilişkin konuları ayrıntılı olarak ele aldığımız teknik analiz).

COP29’da kabul edilen ve gelişmekte olan ülkelere 2035 yılına kadar yılda 300 milyar ABD doları temin edilmesini öngören yeni kolektif sayısal iklim finansmanı hedefi (NCQG) teknik olarak uygulama aşamasına geçmiş olsa da, iklim finansmanının kademeli biçimde artırılmasına yönelik eylem planı hâlâ net değil. Finansmanın ne kadarının kamu kaynaklarından, ne kadarının özel kaynaklardan geleceği ve azaltım, uyum ile kayıp ve zararlar arasında nasıl dağıtılacağı da belirsiz. Belém’de açıklanan ve özel sektör kaynaklarının büyük ölçekte harekete geçirilmesine ve artan emisyon ticareti gelirlerine dayanan daha iddialı “Bakü’den Belém’e 1,3 Trilyon Yol Haritası” ise görev süresi sona ermek üzere olan Brezilya COP30 Başkanlığı tarafından yürütülüyor; COP30 Başkanlığı Antalya’da uygulama sürecindeki ilerlemeye ilişkin rapor sunacak. Ancak gelişmekte olan ülkelerde iklim eylemi için sermaye rekabeti ve sermaye maliyetlerinin arttığı bir dönemde bu yol haritasının akıbetinin ne olacağı belirsiz.

Antalya’da finansman konusunda esas tartışmanın, COP30’da kabul edilen iki yıllık iklim finansmanı çalışma programı (CFWP) etrafında dönmesi bekleniyor. Bu program, NCQG’den ve hedefe yapılacak katkıların büyük bölümünü kimin üstleneceği konusundaki belirsizlikten memnun olmayan gelişmekte olan ülkeler açısından yetersiz de olsa bir teselli niteliği taşıyordu. Haziran ayında Bonn’da bazı görüşmeler yapılmış olmakla birlikte, Küresel Güney ülkeleri, programın çalışmalarını yalnızca gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere kamu kaynaklı iklim finansmanı sağlama yükümlülüğüne odaklamak amacıyla konuyu ayrı bir gündem maddesi olarak yeniden ele almak istiyor; gelişmiş ülkeler ise buna karşı çıkıyor. Bu yükümlülük Paris Anlaşması’nın 9.1. maddesinde güvence altına alınmış durumda. Görev süresi sona ermek üzere olan Brezilya Başkanlığı tarafından COP31’in açılış gündemine alınan bu konu, Belém’de yaşanan gündem tartışmasının Antalya’da da tekrarlanmasına ve müzakerelerin başlamasının gecikmesine yol açabilir.

Kamu kaynaklı iklim finansmanının rolüne odaklanılması sadece finansman miktarını değil, akışların azaldığı bir dönemde iklim finansmanının niteliğini de tartışmaya açıyor: Gelişmekte olan ülkelerin halihazırda sürdürülemez düzeyde olan borç yükünü artıracak krediler yerine hibeler verilmesi; yerel topluluklar da dahil olmak üzere fonlara daha kolay ve doğrudan erişim sağlanması; insan hakları ile toplumsal cinsiyet eşitliğinin iklim finansmanı akışlarına dahil edilmesi tartışılıyor. BMİDÇS kapsamındaki çok taraflı iklim fonlarının düzenli kaynak yenileme süreçlerinde karşı karşıya kaldığı güçlükler düşünüldüğünde bu tartışma daha da önem kazanıyor. 2026’da Uyum Fonu ile Küresel Çevre Fonu (GEF) bakımından beklentilerin altında kalan sonuçlar elde edildi; Yeşil İklim Fonu (GCF) ve Kayıp ve Zarara Müdahale Fonu’nun (FRLD) yaklaşan kaynak seferberliği çabaları konusunda da kaygılar bulunuyor.

Antalya’da ayrıca Veredas Diyaloğu kapsamında da görüşmeler yapılacak. Bu görüşmelerde, Paris Anlaşması’nın 2(1)(c) maddesi kapsamında bütün finansal akışların düşük emisyonlu ve iklime dirençli kalkınmayla uyumlu hale getirilmesi ele alınacak. Gelişmekte olan ülkeler şimdiye dek, yeşil taksonomiler veya yurtiçi kaynakların harekete geçirilmesi gibi önerilerin bağlayıcı reçetelere dönüşmemesini ve ulusal koşullara saygı göstermesini sağlayacak güvenceler getirilmesini başarıyla savunmuş görünüyor. İlk görüşmelerde “pratik çözümlere” odaklanılmıştı. Yakın zamanda gerçekleştirilen IMF-Dünya Bankası yıllık toplantıları sırasında iklim müzakerecileri ile maliye bakanları, merkez bankaları ve düzenleyici kurumları bir araya getiren Üst Düzey Yuvarlak Masa toplantısında, gelişmekte olan ülkelere bir miktar mali hareket alanı sağlayabilecek borç-iklim takasları veya garanti araçları gibi seçenekler ele alındı. Ancak diyaloğun anlamlı olabilmesi için geçici çözümlerin ötesine geçerek, gelişmekte olan ülkelerin sermayeye erişimini zor ve pahalı hale getiren küresel finans sistemindeki yapısal adaletsizlik ve dengesizlikleri ele alması gerekiyor.

Küresel Uyum Hedefi (GGA) uyum finansmanı açığını ele almalı

İklim değişikliğine uyum, özellikle de bazı hesaplamalara göre yıllık yaklaşık 387 milyar ABD dolarına ulaşan uyum finansmanı açığının giderilmesi konusu Antalya’da öncelik olmaya devam edecek. Bu konunun Addis Ababa’da düzenlenecek Afrika COP32’sinin de merkezinde yer alması bekleniyor. COP30, 59 Belém Uyum Göstergesi (BAI) üzerinde anlaşmaya vararak Küresel Uyum Hedefi (GGA) bakımından ilerleme kaydetmişti. Ancak gelişmiş ülkelerin GGA’nın uygulanması ile finansman temini arasında açık bir bağlantı kurulmasını reddetmesi üzerine Bonn’daki teknik müzakereler başarısızlıkla sonuçlandı. Küresel Güney ülkeleri, uyum finansmanının 2025 seviyesinden 2035’e kadar üç katına çıkarılarak yaklaşık 120 milyar ABD dolarına ulaştırılmasını öngören Belém taahhüdüne açık bir şekilde atıfta bulunulmasını talep ediyor. Bu hedef, Glasgow’daki COP26’da belirlenen ve uyum finansmanının 2019 seviyesine kıyasla 2025’e kadar iki katına çıkarılmasını öngören eski hedefin üzerine inşa ediliyorsa da, söz konusu eski hedefin bile tutturulması pek mümkün görünmüyor. OECD’ye göre 2024’te uyum başlığı için yalnızca 31,7 milyar ABD doları sağlandı ve bunun büyük bir kısmı kredi biçiminde, önemli bir bölümü de piyasa koşullarında sağlandı. Bu durum, iklim değişikliğine karşı en kırılgan konumda bulunan gelişmekte olan ülkelerin halihazırda ağır borç altında bulunması ve yıllık olarak eğitim veya sağlık hizmetlerine harcadıklarından daha fazla borç ödemeleri nedeniyle mevcut durumu daha da ağırlaştırıyor. Dolayısıyla söz konusu ülkelerin özellikle dayanıklılık alanındaki iklim yatırımlarına yöneltebilecekleri mali hareket alanları da böylece yok oluyor.

Adil geçiş ve emisyon azaltımı

Adil Geçiş Çalışma Programı (JTWP) kapsamında yeni bir Belém-Antalya Mekanizması (BAM) kurulmasına ilişkin anlaşma COP30’un başarı öykülerinden biri olmuştu. Haziran ayında da Bonn’da BAM’ın nasıl işleyeceğine dair çerçeve ve yönergeler hazırlanarak bu konuda daha da ilerleme kaydedildi. Antalya’da alınacak bir kararla BAM tam anlamıyla işler hale getirilmiş olacaktır. Bu mekanizma, bilinçli olarak, ayrı bir fon şeklinde değil, gelişmekte olan ülkelerin enerji sektörlerinin yanı sıra, toplum ve ekonomileri genelinde de kapsayıcı ve hakkaniyetli bir adil geçiş gerçekleştirmesine yardımcı olacak bir koordinasyon, teknik yardım ve bilgi paylaşım organı olarak tasarlandı. BAM’a ilişkin hazırlanan metinde sosyal diyaloğun, insan haklarının ve bakım emeği ile kayıt dışı çalışmanın bu değerlendirmelere dahil edilmesinin önemi vurgulanıyordu. İnsan haklarına ilişkin ifadelerin diğer müzakere başlıklarına dahil edilmesi konusunda ciddi bir dirençle karşılaşılan bir süreçte bu son derece olumlu bir gelişme olarak kayıtlara geçmişti.

Antalya’da müzakerecilerin, emisyon azaltımı konusunda teknik olarak COP31’de sona erecek Azaltım Çalışma Programının uzatılıp uzatılmayacağına karar vermesi gerekiyor. Bu program kapsamında yürütülen çalışmalar tartışmalara yol açmış ve beklentilerin altında kalmış olduğundan, benzer bir formatın sürdürülmesi konusunda istekli davranılmayabilir. Bu arada Paris Anlaşması’nın temel taşlarından biri olan Ulusal Katkı Beyanları (NDC) kapsamındaki aşağıdan yukarıya emisyon azaltım taahhütlerinin iddia düzeyi de halen oldukça zayıf. Şimdiye dek, küresel emisyonların yüzde 75’ini temsil eden 150 ülke üçüncü beş yıllık NDC’lerini sunmuş bulunuyor. Bu beyanlara bakıldığında, öngörülen iklim koruma çabaları ile 1,5°C çizgisinde kalınması için gerekenler arasında ciddi bir iddia açığı bulunduğu görülüyor. BMİDÇS Sekretaryası COP31’den hemen önce güncellenmiş bir sentez raporu yayınladı. Burada iklim finansmanı ile ulusal iklim hedeflerinin iddia düzeyi arasındaki bağlantı önem taşıyor; zira Küresel Güney’deki birçok ülke, kendi ulusal iklim hedeflerinin iddia düzeyini, tarihsel emisyonların başlıca sorumlusu olan gelişmiş ülkelerin mali destek sağlayıp sağlamamasına bağlıyor.

Kayıp ve zarar: Himalayalar’daki buzul çökmesinden sonra yeniden odak noktası mı?

Himalayalar’da bir buzulun çökmesinin ardından Nepal ve Tibet’te meydana gelen ve binlerce kişinin hayatını kaybettiği sel felaketi, Antalya’daki COP31 öncesinde dünya kamuoyunun dikkatini yeniden kayıp ve zarar konusuna çekti. Sivil toplum, bu konunun COP gündeminde ayrı bir madde olarak ele alınması yönündeki çağrılarını sürdürüyor. Söz konusu sel felaketi, Kayıp ve Zarara Müdahale Fonu’nun hem kaynak sıkıntılarını hem de uygulamada yaşanan gecikmeleri de gözler önüne sermiş oldu. Fondaki kaynaklar son derece sınırlı; başlangıç finansmanı sadece 342 milyon ABD doları iken, ilk finansman talepleri 2,8 milyar ABD dolarına ulaşmış durumda. Fonun ayrıca uzun vadeli işleyiş politikalarını ve önceliklerini de belirlemesi gerekiyor; bunlar arasında, iklim felaketlerinin ardından finansmanın hızla kullanıma sunulması da yer alıyor. Uluslararası sivil toplum #FillTheFund kampanyasıyla bu konuda baskıyı artırıyor.

Antalya’da ayrıca Varşova Kayıp ve Zarar Mekanizmasının yönetişimi ve çalışmaları konusu da görüşülecek. Belém’de verilen görevlendirme doğrultusunda, gelişmekte olan ülkelerin giderek daha yıkıcı hale gelecek olan kayıp ve zararlarla başa çıkabilmesi için, kapasite geliştirme, teknik yardım ve finansman da dahil olmak üzere, ihtiyaç duyduğu desteği ortaya koyacak küresel bir “Kayıp ve Zarar Durumu” raporu hazırlanması gerekiyor.

Aşım çağında karbon piyasaları: 6. maddenin taşıdığı riskler

6. madde kapsamında artık uluslararası karbon piyasalarına ilişkin kuralların müzakere edilmesi aşamasından, Paris Anlaşması çerçevesinde bu piyasaları işler hale getirecek sistemlerin uygulanması aşamasına geçiliyor. Buradaki başlıca müzakere konuları ise standartları kimin belirleyeceği, hangi tür faaliyetlerin kredi üretebileceği, bu kredilerin nasıl muhasebeleştirileceği ve kuralların şişirilmiş iklim iddialarını önleyip etkilenen toplulukları sömürü ve zarardan koruyup koruyamayacağı şeklinde sıralanıyor. 

COP31 kapsamında birbiriyle bağlantı arz eden gelişmeler arasında 6.2. madde çerçevesinde süregelen çevresel bütünlük ve şeffaflık sorunları ile 6.4. maddeye işlerlik kazandırılması konusu yer alıyor. İkinci başlık altında karbon giderimi ve 1,5°C aşımı ile Sürdürülebilir Kalkınma Aracına (SDT) ilişkin koruyucu tedbirler kritik konular olarak öne çıkıyor. Yeni ortaya çıkan karbon piyasalarının merkezindeki temel gerilim şu: Karbonun ölçülmesi ve ticaretine yönelik mekanizmaları “iyileştirmek” için gitgide daha fazla zaman ve para harcanıyor. Oysa bu uzun ve meşakkatli süreçler bizi, fosil yakıtlardan çıkış ve fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması hedeflerinden daha da uzaklaştırma riski taşıyor. Biyolojik veya “mühendislik ürünü” yöntemlerle sağlanabilecek, uygulanabilir ya da en azından potansiyel olarak uygulanabilir olan son derece sınırlı karbon giderimi kapasitesinin denkleştirme amacıyla kullanılması da, 1,5°C sınırının aşılmasının ardından atmosferde biriken fazla karbondioksitin giderilmesi hedefiyle açıkça çelişiyor.

Madde 6.2: Raporlama, şeffaflık ve uluslararası muhasebe

6.2. madde, ülkelerin Ulusal Katkı Beyanlarına (NDC) dayalı iklim koruma taahhütlerinin yerine getirilmesinde kullanılmak üzere emisyon azaltım sonuçlarını başka ülkelere aktarmasına imkan tanıyor. Bu madde kapsamındaki sistemin işleyişi, ülkelerin bu aktarımlara izin vermesine, bunları raporlamasına, işlemleri takip etmesine ve çifte sayımı önlemek için gerekli düzeltmeleri uygulamasına bağlı.

BM’nin teknik incelemelerine ilişkin Haziran 2026 tarihli bir analizde, değerlendirilen bütün ülke raporlarında karbon piyasalarının çevresel bütünlüğüne ve güvenilirliğine ilişkin sorunlar tespit edildi. Mevcut kurallar katılımcı ülkelere çok geniş bir takdir alanı bırakıyor ve bağımsız denetim için yeterli şeffaflık sağlamıyor; bunun sonucu olarak da ülkeler raporlama ve ticaret süreçlerini ilerledikçe kendileri belirlemiş oluyor.

Bunun yanı sıra, kayıt sistemlerinin kurulması ve izlenmesinde blokzincir ve yapay zeka gitgide daha fazla kullanılıyor. Büyük teknoloji şirketleri bu süreçte giderek daha fazla nüfuz ve güç kazanıyor; bu durum da şeffaflık ve güç ilişkileri hakkında esaslı soru işaretleri uyandırıyor.

6.2. maddeye ilişkin İddia Diyaloğu COP31’in ilk gününde başlayacak. Ayrıca 6. Madde Teknik Uzman İncelemesi (TER) diyaloğu gerçekleştirilecek ve 6.2. maddenin finansmanı da ele alınacak.

Madde 6.4: Karbon giderimi, kilitlenme ve güvenceler

COP31, 6.4. madde açısından önemli bir kontrol noktası olacak. BMİDÇS, 6.4. Madde Denetim Organının yıllık raporunu, Paris Anlaşması Taraflar toplantısı olarak görev yapan Taraflar Konferansının sekizinci oturumunda (CMA8) değerlendirilmek üzere açıklamış bulunuyor. Denetim Organının CMA8’e sunduğu yıllık rapor, yönetişim, uygulamadaki ilerlemeler, çalışma programı ve mali duruma ilişkin konuları kapsıyor. Rapordaki tavsiyeler ülkelere mekanizmaya daha fazla yön verme olanağı sağlıyor. Denetim Organı COP31’de CMA’ya resmi rapor sunacak. Taraflar, raporda ilerlemeye ilişkin sunulan güncellemeleri inceleyecek ve Paris Anlaşması Kredilendirme Mekanizmasına (PACM) ilişkin daha ileri yapısal yönlendirmeler oluşturmak üzere birtakım tavsiyeleri değerlendirecek.

Bu arada, 6.4. Madde Denetim Organının Ekim 2026’da yapılan toplantısında depolanan karbonun kalıcılığı, olası tersine dönüşler, emisyon sızıntısı, özgün katkı ve karbon yoğun teknolojilere kilitlenme riskleri gibi konuları ele alan güncellenmiş standartlar ve araçlar kabul edildi.

Karbondioksit giderimine (CDR) ilişkin standartlar hâlâ oldukça tartışmalı. Kalıcı olmama riski, olası tersine dönüşler ve uygun kabul edilen faaliyetlerin kapsamının genişletilmesi konusunda ciddi sorular varlığını sürdürüyor. Bu kurallar özellikle biyolojik, yani “doğa temelli” CDR ile teknik yöntemlere dayalı CDR arasında ayrım yapılması bakımından önem taşıyor. Ekosistemlerde depolanan karbon orman yangınları, kuraklık veya arazi kullanımındaki değişiklikler nedeniyle yeniden açığa çıkıp atmosfere salınabilir; teknik yöntemlere dayalı giderim ise enerji, altyapı, depolama ve uzun vadeli izleme gerektiriyor. Mevcut hesaplama ve muhasebeleştirme kuralları bu farklı riskleri yeterli şekilde hesaba katmıyor.

Koruyucu tedbirler 6. maddeyle bağlantılı en tartışmalı konu olmaya devam ediyor. Sivil toplum kuruluşları, Yerli Halklar, topluluk temsilcileri, sendikalar ve insan hakları uzmanlarından oluşan bir koalisyon, Eylül 2026’da Sürdürülebilir Kalkınma Aracının karbon projelerinden etkilenen toplulukları yeterince korumadığını söyleyerek daha güçlü güvenceler talep etti. Geleneksel ve gayriresmi arazi kullanım haklarının yeterli şekilde tanınmamasından, özgür, önceden ve bilgilendirilmiş rıza (FPIC) gerekliliklerinin zayıflatılmasına ve yetersiz fayda paylaşımı ile şikayet mekanizmalarına kadar uzanan sorunlar nedeniyle süreç, etkilenen Yerli Halklar ve topluluklar açısından ne yeterli şeffaflık ne de karar alma süreçlerine anlamlı bir katılım imkanı sağlıyor.

Eski temiz kalkınma mekanizması projelerinin 6.4. maddeye aktarılması

Kyoto Protokolü’nün Temiz Kalkınma Mekanizması (CDM) kapsamında kayıtlı projelerin Paris Anlaşması’nın 6.4. maddesi kapsamındaki yeni Kredilendirme Mekanizmasına (PACM) aktarılması önemli bir sorun olmaya devam ediyor. CDM’nin geçmişi, ilave olma kriteri, şişirilmiş kredilendirme ve tartışmalı iklim faydaları nedeniyle uzun süredir eleştiriliyor. PACM’ye geçmek isteyen ilk proje gruplarındaki çevre ve insan hakları eksikliklerine ilişkin kaygılar da hâlâ giderilmiş değil.

Toplumsal cinsiyet eşitliği ve insan hakları konusunda gerileme

COP31, BMİDÇS müzakerelerinde insan hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından ciddi bir gerileme yaşanan bir dönemde gerçekleştiriliyor. Belém’de dokuz yıllık yeni bir toplumsal cinsiyet eylem planı (GAP) kabul edilmiş olsa da, insan hakları ve toplumsal cinsiyete ilişkin ifadelerin yanı sıra kesişimsellik ve toplumsal cinsiyet çeşitliliğine yapılan atıflar tartışmaya açıldı; ayrıca planın uygulanması için gereken kaynaklarla açık bir bağlantı kurulmadı. Uluslararası Adalet Divanının istişari görüşünde öngörüldüğü üzere, insan haklarının tüm iklim eylemlerinde zorunlu olarak dikkate alınması gereken bir unsur olarak daha kapsamlı biçimde tanınmasını farklı müzakere başlıklarına yansıtma çabaları, bugüne kadar ülkelerin çoğunun ciddi direnciyle karşılaştı.

Antalya’daki müzakerelerde, Türkiye’ye gelecek uluslararası insan hakları ve toplumsal cinsiyet hakları savunucuları açısından da olası kısıtlamalar gündeme gelebilir. BMİDÇS ile Türkiye COP31 Başkanlığı arasındaki ev sahibi ülke anlaşmasında, katılımcıların yerel yasalara uymaları ve ev sahibi ülkenin “iç işlerine” müdahale etmekten kaçınmaları gerektiğine ilişkin açık bir hüküm bulunuyor. Türkiye Hükümetinin ülkedeki LGBTİ+ grupları ve toplumsal cinsiyet alanında çalışan örgütlere karşı yakın zamanda yürüttüğü operasyonlar – halen 80’den fazla kişi tutuklu halde bulunuyor – dikkate alındığında, uluslararası insan hakları kuruluşları ve iklim aktivistleri bu hükmün ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma hakkı üzerinde caydırıcı etki yaratabileceği uyarısında bulunuyor. Bu durum, önceki üç COP’un otoriter ülkelerde yapılmasının ardından COP30’da Belém’de sivil toplum buluşmalarının en önemli unsurlarından biri haline gelen BMİDÇS konferans alanı dışındaki geleneksel iklim protestosu yürüyüşünü ve Halkların İklim Zirvesi (HİZ) kapsamında konferans alanı dışında gerçekleştirilecek sivil toplum buluşmalarını da etkileyebilir.

COP31 öncesinde Türkiye’de iç siyaset

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu Mart 2025’ten bu yana tutuklu. Hakkında yolsuzluk ve başka suçlamalar yöneltiliyor; savcılık toplamda 2430 yıla kadar hapis cezası talep ediyor. İmamoğlu’nun tutuklanması, ülkenin en büyük muhalefet partisi olan CHP’yi parçalamaya yönelik eşi benzeri görülmemiş bir kampanyanın başlangıcı oldu. Yüzlerce seçilmiş temsilci ve parti görevlisi gözaltına alındı veya tutuklandı; belediye başkanları görevden uzaklaştırıldı, yerlerine kayyum atandı. Daha önce yalnızca, Kürt siyasi hareketine yakın olan DEM Parti’ye karşı uygulanan bu yöntemler şimdi CHP’yi parçalıyor. Siyasi analistlerin birçoğuna göre, İmamoğlu hızla yükselen popülaritesi dolayısıyla Cumhurbaşkanı açısından fazlasıyla tehlikeli bir rakip haline gelmişti. Hükümet açısından durumu daha da zorlaştıran bir başka etken, enflasyonun gerilemiş olmakla birlikte resmi olarak hâlâ yüzde 30 seviyelerinde bulunması ve aslında muhtemelen çok daha yüksek olması. Fiyatlar ücretlerden daha hızlı arttığı için halkın büyük bir bölümünün satın alma gücü yıllardır eriyor. Şimdi ise milyarlarca dolarlık bir finans skandalı ülkeyi sarsıyor: Toplam değeri 18 milyar doları bulan şüpheli yatırım fonları çöktü ve iktidardaki AKP’nin üst düzey yetkililerinin olaya doğrudan karıştığı ileri sürülüyor. Birikimlerini kaybetmekten korkan küçük yatırımcıların büyük kısmı da AKP seçmenlerinden oluşuyor; başka bir ifadeyle bunlar, desteği giderek azalan hükümetin ve iktidar partisinin kendi tabanını oluşturuyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan yeniden seçilmek istiyor. Dolayısıyla hiçbir şeyi şansa bırakmak istemiyor. Eleştirel sivil toplum üzerindeki baskı da giderek artıyor. Üstelik Türkiye’de “hukukun üstünlüğü konusunda ciddi bir gerileme ve giderek kötüleşen bir insan hakları manzarası” yaşandığı değerlendirmesinde bulunan tek kurum Avrupa Parlamentosu değil. Türkiye’de özgür ve eleştirel düşünce, en fazla gelişmesi beklenen yerlerde, üniversitelerde dahi zor günlerden geçiyor. Bu da, belki diğer tüm politika alanlarından daha fazla bilimsel özgürlüğe ihtiyaç duyan iklim politikası açısından hiç iyi bir haber değil.