COP31’de elektrifikasyon: İklim eylemini hızlandıracak bir araç mı, fosil yakıt bağımlılığını pekiştirecek bir Truva atı mı?

Okuma süresi: 9 dakika
Analiz

Türkiye ve Avustralya, COP31’de hükümetlerden 2035’e kadar yüzde 35’lik yeni bir küresel elektrifikasyon hedefi taahhüt etmelerini istiyor. Peki bu hedef yenilenebilir enerjiye geçişi gerçekten hızlandırabilir mi? Yoksa fosil yakıtlara bağımlılığı daha da pekiştirmekten başka bir işe yaramaz mı? 

Teaser Image Caption
Yenilenebilir enerjiyle çalışsalar bile, veri merkezlerinin yaygınlaşması yeni bir elektrik talebi yaratıyor ve kritik sektörler, binalar ve ulaşım için gereken yenilenebilir elektrik arzının bir bölümünü tüketme riski doğuruyor.

COP31 bugüne kadarki en kritik iklim zirvelerinden biri olacak. Hükümetler bu yıl Antalya’da düzenlenen zirvede, tarihin en büyük enerji arz krizinin etkileriyle ve giderek ağırlaşan iklim kriziyle karşı karşıya geliyor. ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşın ardından, fosil yakıtlara bağımlılığın ekonomi ve güvenlik açısından taşıdığı risklerin görünür hale gelmesi, bu yıl yaşanacak Süper El Niño’nun iklim etkilerinin daha da ağırlaşması ve dünyanın küresel sıcaklık artışında 1,5°C sınırını aşmasının bekleniyor olması, COP31’in “uygulama COP’u” olma vaadini yerine getirmesini daha da acil kılıyor.

Türkiye’nin bu ikili krize yanıt olarak COP31 Başkanlığı kapsamında ortaya koyduğu en önemli girişim, yeni bir küresel elektrifikasyon hedefi oldu. Önerilen “35’te 35” hedefi, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını bugünkü yaklaşık yüzde 20 seviyesinden 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarmayı amaçlıyor. Bu iddialı hedef olumlu bir adım teşkil ediyor; zira elektrifikasyon, küresel enerji dönüşümünü hızlandırmak için elimizdeki en güçlü araçlardan biri. Fakat bunun için elektrifikasyonun yenilenebilir enerjiye dayanması ve fosil yakıtlardan uzaklaşmayı (TAFF) hızlandırması gerekiyor. Elektrifikasyon hedefinin sağlam bir çerçeveye oturması için sivil toplumun talep ettiği yedi temel güvenceden biri bu.

IRENA’nın modellemeleri, karşı karşıya olunan zorluğun boyutlarını gözler önüne seriyor: Küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlama hedefiyle uyumlu bir yol izlenebilmesi için, küresel elektrifikasyon oranının 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarılması ve aynı zamanda elektriğin en az yüzde 78’inin yenilenebilir kaynaklardan üretilmesi gerekiyor. Uluslararası Enerji Ajansı (UEA) verilerine göre ise elektrifikasyonun iklim açısından gerçek bir fayda sağlaması ve 1,5°C hedefiyle uyumlu olması için, 2035’e kadar kömürden elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 70, doğalgazdan elektrik üretiminin ise yaklaşık yüzde 60 azaltılması gerekiyor.

Ancak COP31’de hükümetlerin taahhüt yoluyla katılmaya teşvik edildiği küresel elektrifikasyon hedefi, mevcut haliyle, elektrifikasyonun yenilenebilir enerjiye dayalı olarak gerçekleştirilmesini ve bununla paralel olarak fosil yakıtların sistemden çıkarılmasını zorunlu kılmadığı gibi, böylesi bir yönlendirme de içermiyor. Artan elektrifikasyonun yaratacağı ilave enerji talebinin hangi kaynaklardan karşılanacağı açıkça belirtilmediği sürece, bu küresel hedef hükümetlerin ve – dev teknoloji şirketleri de dahil olmak üzere – endüstrinin fosil yakıtlara yönelik halihazırda var olan bağımlılığını meşrulaştırmaya yarayan bir Truva atına dönüşme riski taşıyor. Bu da emisyonları kalıcılaştırarak iklim krizini ağırlaştırabilir ve enerji güvenliğini daha da zayıflatabilir.

Yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyon fosil yakıtlardan uzaklaşan enerji dönüşümünün temel unsurlarından 

35’te 35 hedefinin yenilenebilir enerjiye (rüzgar, güneş ve bunları destekleyen şebeke ve depolama altyapısı) dayalı şekilde hayata geçirilmesi, enerji dönüşümünde köklü bir değişim yaratacağı gibi, ekonomi ve enerji güvenliği açısından daha geniş faydalar da sağlayabilir.

Ulaşım araçları, binaların ısıtılması ve soğutulması ile sanayi süreçleri gibi “nihai kullanım alanlarının” elektrifikasyonu, sera gazı emisyonlarının azaltılmasında kritik bir adım olarak kabul ediliyor. Söz konusu elektrik doğalgaz ve kömürden değil de, güneş ve rüzgardan üretildiğinde emisyonlar azalıyor, fosil yakıta dayalı teknolojilere kıyasla kullanım noktasındaki enerji verimliliği artıyor ve enerji talebinin yenilenebilir kaynaklardan karşılanabilecek bölümü genişliyor. Böylece ekonominin genelinde karbonsuzlaşma hızlanıyor. Kurulması on yıldan fazla süren ve çok büyük kamu sübvansiyonları gerektiren yeni nükleer santrallere bel bağlamak ise 2035 hedefiyle bağdaşmıyor.

Yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyon, enerjiye erişimi de önemli ölçüde artırabilir. Dünyada hâlâ 730 milyon insan elektriğe erişemezken, yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyon, daha uygun maliyetli ve güvenilir elektrik sistemlerinin kurulmasını sağlayabileceği gibi şebekelere, mini şebekelere ve dağıtık enerji çözümlerine yönelik yatırımları teşvik edebilir. 

Yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyon, enerjiye erişimi de önemli ölçüde artırabilir.

Uluslararası Enerji Ajansı, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarılmasının ekonomik açıdan avantajlı olduğunu; böylece hanelerin enerji faturalarının yüzde 15 oranında azalabileceğini, yıllık yakıt ithalatı maliyetlerinin 400 milyar dolardan fazla düşebileceğini ve ulaşım, binalar ve sanayiden kaynaklanan karbondioksit emisyonlarının yüzde 40’a varan oranlarda azalabileceğini teyit ediyor. Daha da önemlisi, UEA’nın bulgularına göre elektrifikasyon, fosil yakıtlarla değil de temiz enerjiyle sağlandığında ekonomi ve iklim açısından en yüksek faydayı sunuyor.

COP31’in elektrifikasyon çağrısında asıl önemli ifadeler eksik

COP31 Başkanlığının önerdiği 35’te 35 küresel elektrifikasyon taahhüdü fazlasıyla muğlak ifadeler taşıyor. Taahhütte hedefin “çeşitli ve sürdürülebilir enerji kaynakları” ile gerçekleştirilmesi öngörülüyor. Bu ifade, hükümetlerin uygulamada, fosil yakıtlara bağımlılığı enerji sisteminin bir alanından diğerine kaydıran ulusal elektrifikasyon politikaları izlemesine imkan tanıyor. Hatta bu kapsamda yeni elektrik talebi, kömür veya doğalgazdan karşılansa bile, ülkeler teknik olarak 35’te 35 hedefine katkıda bulunuyor sayılabilecek. 

Türkiye’nin bu girişimi Haziran ayında ilk kez Bonn’da ilan etmesinden bu yana kullanılan dil de önemli ölçüde zayıflatıldı. COP31 Başkanı Murat Kurum başlangıçta, “binalar, ulaşım ve sanayide doğrudan fosil yakıt kullanımından temiz elektriğe geçişin büyük ölçüde hızlandırılması” çağrısında bulunmuştu. Ancak o tarihten bu yana ne Türkiye ne de Avustralya, önerilen küresel hedefte elektrifikasyonun yenilenebilir enerjiye veya temiz elektriğe dayalı olarak gerçekleştirilmesini güvence altına alacak bir liderlik ortaya koydu; elektrifikasyonun fosil yakıtlardan uzaklaşmayla paralel şekilde ilerlemesini sağlamak için de herhangi bir adım atılmadı. Bu temel güvenceler olmadan 35’te 35 hedefi ekonomi, enerji güvenliği ve iklim açısından vaat edilen faydaları sağlayamayacağı gibi, iklim değişikliğini sınırlamak yerine hızlandırma riski de taşıyor.

Teknoloji devleri ve veri merkezleri için elektrifikasyon

Veri merkezlerinin denetimsiz biçimde yaygınlaşması, 35’te 35 hedefinin yenilenebilir enerjiden ziyade kömür ve doğalgazdan üretilen elektrikle karşılanması riskini büyük oranda artırıyor. Bugün dev teknoloji şirketleri arasındaki yapay zeka yarışının hızlandırdığı yeni veri merkezi yatırımları, fosil gazdan elektrik üretiminin küresel ölçekte artmasının başlıca nedenlerinden biri haline geldi. Örneğin Birleşik Krallık’ta 100’den fazla veri merkezi elektrik üretmek için doğalgaz kullanmayı planlarken, ABD’deki veri merkezlerinde kullanılan elektriğin yüzde 40’tan fazlası halihazırda doğalgazdan elde ediliyor. Dünyanın en büyük veri merkezi pazarlarından biri olan Çin’de ise, bugün söz konusu merkezlerin kullandığı elektriğin yaklaşık yüzde 70’i kömürden üretiliyor. Uluslararası Enerji Ajansı, 2035 yılına gelindiğinde dünya genelindeki veri merkezlerinin yüzde 40 kadarının elektrik ihtiyacının fosil yakıtlara dayalı üretimle karşılanacağını öngörüyor.

Veri merkezleri yenilenebilir enerjiyle çalışsa bile, enerji sistemine yeni bir elektrik talebi eklemekten başka bir şey yapmıyor; bu da karbonsuzlaşma gündeminde öncelik verilmesi gereken kritik önemdeki endüstriler, binalar ve ulaşım için kullanılabilecek yenilenebilir elektrik arzını azaltma riski taşıyor. Veri merkezlerinin ihtiyaç duydukları elektriği karşılamak üzere ilave yenilenebilir enerji kapasitesi sağlamalarının zorunlu tutulması, haneler, ulaşım ve ağır sanayi gibi diğer alanların elektrifikasyonuna öncelik verilmesi ve yeni şebeke altyapısının tüm maliyetinin veri merkezlerine yüklenmesi gibi sağlam düzenlemeler hayata geçirilmediği takdirde, veri merkezi yatırımlarındaki hızlı büyüme toplumun temel ihtiyaçlarına ayrılması gereken enerjiyi tüketebilir ve giderek büyüyen enerji talebi sarmalını körükleyebilir.

Veri merkezlerinin yaygınlaşması yalnızca yeni talep ve riskler yaratıyor.

Avrupa’da veri merkezlerinin hızla yaygınlaşmasının elektrifikasyondaki ilerlemeyi şimdiden tehdit ettiğini görüyoruz. Örneğin Danimarka’da Lidl, şebekeye bağlanmak için uzun süre beklemek zorunda kaldığından araç filosunu elektrikliye geçiremedi. Şebeke bağlantısı için yapılan başvuruların çoğunu ise veri merkezleri oluşturuyordu. Bunun üzerine Danimarka, veri merkezlerine şebeke erişiminde düşük öncelik verilmesine yönelik önlemler aldı. Veri merkezlerinin yoğunlaştığı ve şebekelerin ciddi biçimde sıkıştığı İrlanda ve Hollanda’da ise ulaşımın elektrifikasyonu sekteye uğradı. İspanya’da sanayi kuruluşları, çelik ve kimya gibi kilit öneme sahip sektörlerin uygun fiyatlı temiz enerjiye erişebilmesi için hükümetten veri merkezlerine düşük öncelik vermesini talep ediyor. Bu arada İrlanda gibi veri merkezlerinin yoğun olduğu bölgelerde yenilenebilir enerjinin payı yerinde sayarken, elektrik talebindeki artış rüzgar ve güneş enerjisi potansiyeli yüksek olan İspanya’nın Aragon bölgesi gibi yerlerde bile baskı yaratıyor.

Türkiye’nin küresel hedefini ulusal eyleme dönüştürmek

35’te 35 hedefiyle ortaya konan küresel iradenin COP süreciyle sınırlı kalmaması, ülkelerin kendi koşullarına göre hazırlanmış ulusal yol haritalarına dönüştürülmesi gerekiyor. Bu yol haritalarının yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyonu hayata geçirmesi, şebeke ve depolama gibi gerekli altyapının geliştirilmesini hızlandırması ve fosil yakıtlardan uzaklaşmayı desteklemesi önem taşıyor.

Küresel elektrifikasyon hedefinin baş savunucusu olan Türkiye’nin de COP31 öncesinde kendi Ulusal Enerji Planı’nın güncellenmiş halini açıklaması bekleniyor. Türkiye’nin halihazırda fosil yakıtlardan çıkışa yönelik bir planı bulunmuyor. Onun yerine, petrol ve doğalgaz ithalatını çeşitlendirmenin ve yurtiçinde arama faaliyetlerini genişletmenin yeni yollarını arıyor; bir yandan da yerli kömür üretimini desteklemeye, yeni kömür santralleri planlamaya devam ediyor ve ulusal ölçekte kömürden çıkış planı konusunu ele almaktan kaçınıyor.

Dolayısıyla şimdi elektrifikasyonun doğru biçimde, yani fosil yakıtlarla değil yenilenebilir enerjiyle nasıl gerçekleştirilebileceği konusunda güvenilir bir liderlik sergilemek bakımından Türkiye’nin önünde önemli bir fırsat var. Türkiye’de elektrifikasyonu ilerletmek için atılacak ilk kritik adım, bir kömürden çıkış planının açıklanması olacaktır. Zira kömür Türkiye’de hâlâ elektrik üretiminin başlıca kaynağı ve kömürden üretilen elektriğin yüzde 60’tan fazlası ithal kömüre dayanıyor. Aynı zamanda şebekenin güçlendirilmesine ve Türkiye’nin henüz değerlendirilmeyen rüzgar ve güneş enerjisi potansiyelinin hayata geçirilmesine de öncelik verilmesi gerekiyor. Kömürden çıkışa yönelik açık bir yol haritası olmadan, ülkede elektrifikasyon oranını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarma çabası, artan elektrik talebini karşılamak için fosil yakıt kaynaklı emisyonların ve enerji ithalatının daha da artmasına yol açacaktır.

Elektrifikasyon hamlesi finansmanla desteklenmeli

Dünyanın yenilenebilir enerjiye dayalı olarak elektrifikasyonu; yenilenebilir elektrik üretimi, iletim ağları, modern şebekeler, batarya depolama sistemleri ve enerjiye erişim için bugüne dek görülmemiş ölçekte bir yatırım gerektiriyor. Hükümetlerin, kalkınma bankalarının, yatırımcıların, enerji şirketlerinin, hayırsever kuruluşların ve özel sektörün, COP31’in elektrifikasyon hedefini, ülkelerin önceliklerini ve adil geçiş ihtiyaçlarını gerçekten karşılayan finansman ortaklıklarına dönüştürmek için işbirliği içerisinde çalışması gerekiyor.

Dünyanın yenilenebilir enerjiye dayalı olarak elektrifikasyonu bugüne dek görülmemiş ölçekte bir yatırım gerektiriyor.

COP31 Başkanlığının İklim Uygulama Köprüsü, ülkelerin önceliklerini ve proje portföylerini finansman kaynakları ve sahadaki uygulama ortaklarıyla buluşturarak bu bağlantıyı kurmayı amaçlıyor. Pilot ülkelerde elektrifikasyonun ilerletilmesine odaklanması beklendiğinden, İklim Uygulama Köprüsü yenilenebilir enerji, şebekeler, depolama sistemleri ve elektrik altyapısı için finansmana erişimin önünü açmaya öncelik vermeli. Hedefleri somut uygulamaya dönüştürecek yeterli finansman sağlanmadığı takdirde elektrifikasyon, sahada gerçek bir değişim yaratmak yerine kağıt üzerinde kalan bir hedefe dönüşme riski taşıyor.

COP31’in elektrifikasyon mirası

COP31’de yapılması gereken tercih açık. Hükümetler Antalya’dan, yenilenebilir enerjiye dayalı yüzde 35’lik küresel elektrifikasyon hedefini hayata geçirme taahhüdü vermiş, bu hedefi güvenilir finansmanla desteklemiş ve fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik daha kapsamlı bir paketin parçası olarak kabul etmiş şekilde ayrılabilir. Böyle bir sonuç, içinde bulunduğumuz enerji krizine cevap verebilir, COP28’de belirlenen mevcut enerji hedeflerinin hayata geçirilmesini destekleyebilir ve temiz enerji dönüşümüne yönelik küresel ivmeyi daha da güçlendirebilir.

Diğer ihtimal ise devletlerin 35’te 35 hedefini küresel enerji dönüşümünü rotasından çıkarmak için kullanması, hükümetlerin ve dev teknoloji şirketlerinin bugün ve gelecekte elektrifikasyonu fosil yakıtlarla gerçekleştirmeyi meşrulaştırması ve böylece ülkelerin fosil yakıtlara bağımlılığını kalıcılaştırması olabilir. Dünya “Elektrik Çağı”na giriyor. Dolayısıyla devletlerin, COP31’in sunduğu fırsatı değerlendirip, elektrifikasyonun fosil yakıt endüstrisi ve dev teknoloji şirketlerinin değil, insanların, toplumların ve iklimin yararına sonuçlanmasını sağlaması gerekiyor.


Bu makale ilk olarak burada yayınlandı: www.boell.de