Fosil yakıtlardan çıkışın ekonomisi: Adil geçiş neden merkezde olmalı?
Mesele yalnızca “fosil yakıt teşviklerini kaldırmak” değil. Asıl mesele, kamu kaynaklarının hangi ekonomik ve toplumsal geleceği destekleyeceği noktasında düğümleniyor.
İklim krizinin yavaşlatılması için enerji sistemlerinin ve daha genel olarak ekonominin düşük karbonlu bir yapıya dönüştürülmesi kaçınılmaz hale gelirken, asıl mesele yalnızca fosil yakıtlardan çıkmak değil, bu çıkışın nasıl gerçekleştirileceğidir. Çünkü kömür, petrol ve doğalgaza dayalı ekonomik yapıların dönüşümü; çalışanları, haneleri, yerel toplulukları ve fosil yakıt yoğun bölgeleri farklı biçimlerde etkileyebilir. Bu nedenle fosil yakıtların aşamalı olarak terk edilmesi, ekonomik ve çevresel hedeflerle birlikte istihdam, sosyal koruma, finansman, beceri geliştirme ve yerel kalkınmayı kapsayan bir adil geçiş perspektifiyle ele alınmalıdır.
Paris Anlaşması Tarafları, COP28’de uygulamaya konulan Birleşik Arap Emirlikleri Adil Geçiş Çalışma Programı kapsamında, adil geçişin çok sektörlü ve çok boyutlu olduğunu; bütün toplum ve bütün ekonomi yaklaşımına ihtiyaç bulunduğunu vurguladı. Kararda çalışanların ve etkilenen toplulukların anlamlı katılımı, sosyal diyalog, emek hakları, insana yakışır işler, sosyal koruma, yeniden beceri kazandırma ve finansmana erişim gibi unsurlar öne çıkarıldı. Ayrıca ülkelerin kendi koşullarına ve kalkınma önceliklerine göre adil geçiş yolları geliştirmeleri gerektiği belirtildi. COP30’da Belém’de alınan kararlar bu yaklaşımı güçlendirdi.
Daha da önemlisi, COP30’da uluslararası düzlemde bir adil geçiş mekanizmasının geliştirilmesine karar verildi. Bu mekanizmanın uluslararası işbirliğini, teknik desteği, kapasite geliştirmeyi ve bilgi paylaşımını güçlendirmesi; adil ve kapsayıcı geçişleri mümkün kılması öngörülüyor. Mekanizmanın nasıl işler hale getirileceğine ilişkin sürecin ise COP31’de ele alınması planlanıyor. Böylece adil geçiş, yalnızca ulusal politikaların konusu olmaktan çıkarak uluslararası işbirliği ve destek gerektiren bir uygulama alanı olarak daha açık biçimde kurumsallaşıyor.
Ancak adil geçiş tartışması, fosil yakıt kullanımının azaltılmasından daha geniş. Fosil yakıtlara verilen kamu desteklerinin nasıl dönüştürüleceği de bu geçişin önemli bir parçasıdır. Gerek Türkiye gerekse diğer OECD ülkeleri üzerine yapılan çalışmalar, enerji teşviklerinin önemli ölçüde petrol ürünleri, doğalgaz, elektrik ve kömür sektörlerine yöneldiğini; enerji fiyatlarını bozarak daha temiz ve sürdürülebilir enerji kaynaklarının gelişimini ve enerji verimliliği kazanımlarını yavaşlatabildiğini gösteriyor. Kömür sektörüne yönelik yatırım teşvikleri, vergi avantajları ve kapasite mekanizması ödemeleri de yüksek emisyon yoğunluğuna sahip, düşük katma değerli ve sınırlı istihdam yaratan bir üretim yapısını destekleyebiliyor.
Dolayısıyla mesele yalnızca “fosil yakıt teşviklerini kaldırmak” değil. Asıl mesele, kamu kaynaklarının hangi ekonomik ve toplumsal geleceği destekleyeceği noktasında düğümleniyor. Bulgular, aynı kaynakların yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ve düşük karbonlu teknolojilere yönlendirilmesinin daha yüksek katma değer, daha geniş istihdam etkileri ve daha güçlü sektörel bağlantılar yaratabileceğine işaret ediyor. Fosil yakıt teşvikleri reformu bu nedenle yalnızca bir maliye politikası düzenlemesi değil, aynı zamanda yapısal dönüşüm politikası olarak değerlendirilmeli.
Fakat burada belirleyici kavram “adalet” olmalı. Fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması, özellikle bu yakıtlara bağımlı düşük gelirli haneler ve alternatif enerji kaynaklarına erişimi sınırlı gruplar açısından kısa vadeli refah kayıpları yaratabilir. Bu nedenle reformların sosyal transferler, sosyal güvenlik ödemeleri, hedefli destekler, istihdam programları ve temel hizmetlerin güçlendirilmesi gibi tamamlayıcı politikalarla birlikte tasarlanması gerekir. Fosil yakıt yoğun bölgelerde ise ekonomik çeşitlendirme, yeni istihdam alanları, işçilerin yeniden eğitilmesi, yenilenebilir enerji yatırımları ve yerel kalkınmaya yönelik uzun vadeli finansman kritik önem taşır.
Bu yaklaşım aynı zamanda şeffaflık ve sosyal diyaloğu gerektirir. Dünya Bankası’nın vurguladığı gibi, önce teşviklerin kapsamı ve büyüklüğü ölçülmeli; reformların ekonomik, çevresel ve dağılımsal etkileri analiz edilmeli; ardından firmaların, çalışanların, hanelerin ve diğer paydaşların sürece dahil edilmesini sağlayacak bir iletişim ve katılım çerçevesi oluşturulmalıdır. Böyle bir yaklaşım, fosil yakıt teşviklerinin yalnızca ortadan kaldırılmasını değil, ortaya çıkabilecek mali ve sosyal alanın daha adil bir ekonomik dönüşüm için kullanılmasını mümkün kılar.
Bu tartışma COP30 sonrasında Santa Marta süreciyle de yeni bir uluslararası boyut kazandı. Nisan 2026’da Kolombiya ve Hollanda’nın ev sahipliğinde gerçekleştirilen ilk Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Konferansı, fosil yakıtlardan çıkışı UNFCCC müzakerelerinin yanında ilerleyen ayrı bir uluslararası işbirliği süreci olarak ele aldı. Konferans sonrasında sürecin devam ettirilmesi ve ikinci konferansın Pasifik bölgesinde düzenlenmesi kararlaştırıldı. Santa Marta süreci böylece fosil yakıtlardan çıkışın nasıl daha düzenli, adil ve eşitlikçi gerçekleştirilebileceğine ilişkin uluslararası işbirliğini geliştirmeye yönelik bir alan oluşturuyor.
COP31’e yaklaşırken Türkiye açısından temel soru artık yalnızca fosil yakıt kullanımının ne zaman azalacağı değil, bu dönüşümün hangi ekonomik ve toplumsal politikalarla gerçekleştirileceğidir. Türkiye’de kömürün ekonomik ağırlığı ile yarattığı istihdam arasında dikkat çekici bir dengesizlik bulunuyor. Taş kömürü ve linyit madenciliği GSYH’nin yalnızca yüzde 0,1’ini oluştururken, sektördeki istihdam 2009’da 50.000’in üzerindeyken 2022’de 40.000’in altına düştü. 2022 yılında kömürle elektrik üretiminde çalışan sayısı yaklaşık 45.000 olarak tahmin ediliyor (EUROSTAT [2025] ve TEİAŞ [2023] verileri kullanılarak hesaplanmıştır). Buna karşın kömür sektörü; yatırım teşvikleri, vergi istisnaları, sosyal güvenlik primi indirimleri ve kamu garantileriyle desteklenmeye devam ediyor. Örneğin, aynı yıl, kömür madenciliğine yönelik yatırım teşvikleri yıllık yaklaşık 1,55 milyar TL, kömürle çalışan santrallere yapılan kapasite mekanizması ödemeleri ise 709 milyon TL düzeyindeydi. Yerli kömürle çalışan termik santraller 2026 yılı başından itibaren kapasite mekanizması destekleri kapsamından çıkarılmasına rağmen, yatırım teşvik belgeli santrallere sağlanan vergi avantajları, yerli kömür santrallerine yönelik alım garantisi vb. doğrudan ve dolaylı teşvikler devam ediyor.
Söz konusu teşviklere rağmen Türkiye’de plansız biçimde gerçekleşen kömürden çıkışın etkileri bazı bölgelerde şimdiden görülüyor. Ermenek örneği, madenlerin alternatif istihdam olanakları ve kalıcı sosyal destek mekanizmaları oluşturulmadan kapanmasının işçileri ve ailelerini geçim sıkıntısı ve göç baskısıyla karşı karşıya bırakabildiğini gösteriyor.
Buna karşılık, Kızılkaya, Acar ve Özenç’in (2026) Muğla üzerine yürüttüğü çalışma, kömürden çıkışın yalnızca istihdam kaybı olarak ele alınmaması; mevcut kömür teşviklerinin yenilenebilir enerjiye, döngüsel ekonomi faaliyetlerine ve bölgenin ekonomik yapısıyla uyumlu sektörlere yönlendirildiği alternatiflerin değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Çalışmada, döngüsel ekonomi yatırımları kapsamında atık yönetimi ve geri kazanım, makine ve ekipmanların onarımı gibi faaliyetler; bölgesel çeşitlenme kapsamında ise tarım, ormancılık, balıkçılık, turizm ve gıda işleme sektörleri inceleniyor. Modelleme sonuçları, bu alternatif yatırımların ekonomik faaliyet ve istihdam kayıplarını hafifletme potansiyeline işaret ediyor. Böylece Muğla örneği, kömürden çıkışla birlikte serbest kalacak finansman kaynaklarının yerel ekonomik bağlantıları güçlendiren ve yeni geçim olanakları yaratan yatırımlara yönlendirilmesinin, adil geçişin somut bir aracı olabileceğini gösteriyor.
Özetle, Türkiye’de fosil yakıt teşviklerinin yeniden değerlendirilmesi, özellikle kömür ve madencilik yoğun bölgelerde uzun vadeli dönüşüm planlarıyla birlikte ele alınmalıdır. Kamu kaynaklarının yenilenebilir enerjiye, enerji verimliliğine, düşük karbonlu teknolojilere, yeni istihdam alanlarına ve bölgesel ekonomik çeşitlenmeye yönlendirilmesi; çalışanların ve yerel toplulukların sosyal diyalog yoluyla sürece dahil edilmesi ve gerekli sosyal koruma mekanizmalarının oluşturulması bu dönüşümün temel unsurları olabilir.
Sonuç olarak, fosil yakıtlardan çıkış ile adil geçiş birbirinden ayrı iki politika alanı değil. Fosil yakıt teşviklerinin reformu, doğru tasarlandığında, yalnızca emisyonları azaltan değil, aynı zamanda kamu kaynaklarının daha yüksek katma değerli, daha geniş istihdam yaratan ve düşük karbonlu bir ekonomik yapıya yönelmesini sağlayan adil bir dönüşüm aracına dönüşebilir. COP30’da geliştirilmesine karar verilen adil geçiş mekanizması ve Santa Marta sürecinin fosil yakıtlardan çıkışa odaklanan uluslararası gündemi COP31’e taşınırken, temel mesele bu iki hattın ulusal ölçekte somut politika, finansman ve sosyal diyalog mekanizmalarıyla nasıl birleştirileceğidir.
References
Acar, S., Ateş, L., Er, N., and Kızılkaya, S. (2025). Türkiye’de Fosil Yakıtlara Yönelik Vergi Harcamaları ve Sera Gazı Emisyonları (‘Tax Expenditures on Fossil Fuels and Greenhouse Gas Emissions in Türkiye’). Vergi Dünyası, 44(526): 128–151, https://doi.org/10.30784/epfad.1812998.
Acar, S., Challe, S., Christopoulos, S., and Christo, G. (2018). Fossil fuel subsidies as a lose-lose: Fiscal and environmental burdens in Turkey. New Perspectives on Turkey, 58: 93-124.
Acar, S., and Tsakas, C. (2025). Financing the green transition: A synthesis and analysis of green finance tools employed in the Mediterranean region. Journal of Research in Economics, Politics, and Finance, Volume: 10 Special Issue on “Financial Markets, Green Finance, Climate Risks, and Sustainable Development,” 1–29, https://doi.org/10.30784/epfad.1812998.
Acar, S., and Yeldan, A.E. (2016). Environmental impacts of coal subsidies in Turkey: A general equilibrium analysis. Energy Policy, 90: 1-15, https://doi.org/10.1016/j.enpol.2015.12.003.
EUROSTAT (2025).
Kızılkaya, S., Acar, S., and Özenç, B. (2026). Circular economy and input–output impacts of phasing out the coal sector in Muğla, Türkiye: a regional just transition perspective. Frontiers in Sustainability, 7:1811466, https://doi.org/10.3389/frsus.2026.1811466.
Mekanda Adalet Derneği / Center for Spatial Justice (2024). Adil Geçiş için Ermenek’ten Dersler (‘Lessons from Ermenek for a Just Transition’). Research Report. Accessed (October 10, 2026).
TEİAŞ (2023). Electricity Transmission Statistics, Turkey , https://www.teias.gov.tr/turkiye-elektrik-uretim-iletim-istatistikleri.
World Bank (2019). The Energy Subsidy Reform Assessment Framework (ESRAF): Incidence of Price Subsidies on Households and Distributional Impact of Reform, Qualitative Methods - Good Practice Note 4.
Bu makale ilk olarak burada yayınlandı: www.boell.de
© Heinrich-Böll-Stiftung e.V.
Schumannstraße 8
10117 Berlin
T +49 (30) 285 34-0
F +49 (30) 285 34-109
www.boell.de
info@boell.de
