COP31’in sıfır atık gündemi niyetin ötesine geçebilecek mi?

5 Ekim 2026 tarihli The Guardian gazetesinde, UCLA araştırmacılarının Carbon Mapper uydu verilerine dayalı analizini temel alan ve Türkiye’nin en yüksek metan salımı tespit edilen 10 depolama sahasını içeren bir haber yayımlandı. Bu habere göre, İstanbul’daki Silivri depolama sahası saatte ortalama 7,4 ton, Şile’deki depolama sahası ise yaklaşık 4 ton metan salıyor. Haberin zamanlaması, 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) 31. Taraflar Konferansına (COP31) ev sahipliği yapacak olan Türkiye açısından oldukça dikkat çekici. Zira Türkiye, sıfır atık ve metan azaltımını söz konusu zirvede eylem gündeminin öncelikli başlıkları arasına yerleştirmiş durumda. 

Her ne kadar Bakü’de düzenlenen COP29’da Organik Atıklardan Kaynaklanan Metanın Azaltılması Deklarasyonu’nu desteklemiş olsa da, halihazırda 159 ülke ile Avrupa Komisyonunun katıldığı ve 2030’a kadar insan kaynaklı küresel metan emisyonlarını 2020 seviyesine kıyasla en az yüzde 30 azaltmayı hedefleyen Küresel Metan Taahhüdü’ne (GMP) henüz katılmış değil. Dolayısıyla Kasım ayında Antalya’da toplanacak zirve öncesinde üç soru öne çıkıyor. Sıfır atık gündemi zirvenin esasen neresinde duruyor? Atık yönetimi açısından Türkiye’de ve dünyada mevcut durum ne? COP31 zirvesinden gerçekçi olarak ne beklenebilir?

Sıfır atık: Söylem güçlü, çerçeve belirsiz

Sıfır atık gündemi açısından sorulması gereken asıl soru, bu söylemin ne ölçüde somut ve ölçülebilir politikalara dönüşeceği. 

COP31 Başkanlığı, sıfır atık gündemini daha en başta öncelikli alanlardan biri olarak ilan etti. Yüksek Düzeyli İklim Şampiyonluğu görevine ise Türkiye’deki resmî Sıfır Atık söyleminin önde gelen isimlerinden, Sıfır Atık Vakfı Başkanı atandı. Vakıf tarafından Haziran 2026’da düzenlenen ve dünyanın farklı bölgelerinden gelen katılımcılarla gerçekleştirilen Küresel Sıfır Atık Forumu da COP31 öncesindeki hazırlık sürecinin bir parçası olarak sunuldu. Bunun yanı sıra, COP31 Başkanı Murat Kurum da 9 Haziran’da, 2035 yılına küresel atık artışını yarıya indirme hedefini açıkladı. Ne var ki bu hedefin baz yıl, kapsam ve uygulama araçları açısından ayrıntıları net değil. Açıklanan hedefin plastik üretiminin azaltılmasını, atık toplayıcıları için adil geçişi, atık yakma ile piroliz gibi başlıkları nasıl ele aldığı da belirsiz. 

Sıfır atık COP31 gündeminin başından beri görünür başlıklardan biri olsa da, zirve yaklaştıkça elektrifikasyonun daha fazla öne çıktığı görülüyor. Ancak sıfır atık gündemi açısından sorulması gereken asıl soru, bu söylemin ne ölçüde somut ve ölçülebilir politikalara dönüşeceği, diğer bir deyişle sahadaki uygulamayla ne ölçüde örtüştüğü. Türkiye’deki mevcut atık yönetimi, metan emisyonları ve geri dönüşüm verileri de bu soruyu daha önemli hale getiriyor. 

Türkiye’de durum: Metan, depolama, geri dönüşüm

Türkiye’de belediyeler tarafından yılda yaklaşık 33 milyon ton atık toplanıyor; bunun yüzde 50,3’ünü yani yarısını organik atık oluşturuyor. Türkiye’de atığın yaklaşık yüzde 70’inin depolama sahalarına gidiyor olması, ülkedeki başlıca atık yönetimi yönteminin düzenli depolama olduğunu gösteriyor. Yılda 16,5 milyon ton kompostlanabilir atık oluşurken, kompost tesislerinde geri kazanılan atığın miktarı yalnızca 124 bin ton. Yani önemli miktarda organik atık depolama sahalarına yönlendiriliyor. 

Fakat yukarıda bahsedilen The Guardian haberinin de gözler önüne serdiği üzere, depolama sahalarında önemli miktarda metan atmosfere kaçabiliyor. Metanın ne kadarının yakalanabildiği söz konusu sahanın tasarımına, sistemin verimliliğine, bakım ve işletme koşullarına bağlı olmakla birlikte, iyi donanıma sahip bir saha bile oluşan metanın en fazla yüzde 60 kadarını yakalayabiliyor. Ülkede yeterli ve etkili bir atık yönetim altyapısı bulunmaması sebebiyle atıkların çoğu depolama sahalarına karışık bir şekilde ulaşıyor. Oysa atık önleme, kaynağında ayrı toplama ve biyo-stabilizasyon yöntemleri birlikte uygulandığında katı atık kaynaklı metanın 2030 yılına kadar yüzde 95 seviyesinde azaltılabileceği belirtiliyor. Metan emisyonunu azaltmanın en kalıcı yollarından biri olan organik atığı ayırmak bile saha metanını yüzde 62 oranında düşürecektir. 

COP31 Başkanı Murat Kurum’un ilan ettiği atık kaynaklı metan azaltılmasına ilişkin beyanatlarının hangi politika ve finansman araçlarıyla destekleneceği henüz net değil. Küresel ölçekte bakıldığında finansman tercihleri de tartışmalı bir tablo sergiliyor. 2021-2022 dönemi için izlenen katı atık sektöründeki metan azaltımına ayrılan küresel iklim finansmanının yüzde 94’ü (yaklaşık 3,86 milyar dolar) yakma tesislerine giderken, organik atık yönetimine ayrılan pay sadece yüzde 1 düzeyindeydi. Bu durum da küresel atık yönetim yaklaşımlarının yakma ya da depolama ikilemine sıkışmasına neden oluyor ve kaynağında azaltım hedeflerinin ötelenmesine neden oluyor. Depolama ve yakma yöntemleri farklı sera gazı emisyonlarına yol açıyor. Organik atıklar depolama sahalarında metan salımına neden olurken, atıkların yakılması özellikle plastikler gibi fosil kaynaklı maddelerden karbon salımına yol açıyor. Öyle ki yakma, bazı koşullarda depolamaya kıyasla iklim açısından daha avantajlı görülse de, yakma tesislerinin kömürlü termik santraller de dahil olmak üzere birçok farklı enerji üretim yönteminden daha fazla karbondioksit emisyonuna neden olduğu bildiriliyor. 

Atık yakma işlemi, atığın hacimsel olarak daha az yer kaplamasını sağlamakla ve bir enerji üretim yöntemi olarak sunulmakla birlikte, mevcut açığı hiçbir şekilde kapatmıyor. Yakma tesislerinin yüksek yatırım maliyeti sebebiyle uzun süre boyunca düzenli atık girdisine ihtiyaç duyması, belediyeleri atığı azaltmak yerine tesisi beslemeye zorluyor. Böyle olunca da önleme, geri kazanım, yeniden kullanım gibi döngüsel ekonomiye gerçekten katkı sunacak yaklaşımlar gölgede kalıyor yahut tercih edilmiyor. 

Türkiye’de geri kazanım performansı verilerindeki farklılıklar da dikkat çekici: COP31 Başkanı Kurum’un başında bulunduğu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı belediye atığı geri kazanım oranını 2024 için yüzde 36,08 olarak açıklasa da, bağımsız tahminler bu oranın yüzde 10-12 seviyesinde ve dolayısıyla AB ortalamasının (yüzde 48) oldukça altında olduğunu gösteriyor. Türkiye’de bu bağlamda yasal çerçeve de oldukça eksik. Mart 2026’da duyurulan Tek Kullanımlık Plastik Yönetmeliği’nin 1 Eylül’de yürürlüğe girmesi planlanıyordu; ancak bu yazının yazıldığı Ekim ayında yönetmelik hâlâ yürürlüğe girmiş değildir. Bu gecikmenin nedenleri arasında, karar alma süreçlerinde paydaş katılımı dolayısıyla endüstrinin oynadığı baskın rolün de bulunduğu öne sürülüyor. 

Tüm bunlar bir yana, Türkiye plastik sektörünün üretim kapasitesi bakımından Avrupa’da ikinci, dünyada ise altıncı sırada yer alıyor. Üstelik bu sıralamayı daha yukarılara taşımak için Adana-Yumurtalık ve Ceyhan’da 27 milyar dolarlık bir petrokimya kompleksinin inşası planlanıyor. 

Atık ticareti ve Akdeniz

Türkiye’nin plastik konusunda üst sıralardaki yeri üretimle sınırlı değil. Türkiye, AB’nin plastik atık ihracatında varış noktası olarak en ön sırada yer alıyor. AB’den Türkiye’ye gönderilen plastik atık miktarı 2025’te yaklaşık 510 bin ton ile rekor seviyeye ulaştı. AB bünyesinde 2024’te kabul edilen yeni Atık Sevkiyat Tüzüğü uyarınca Mayıs 2026’dan itibaren üçüncü ülkelere plastik atık ihracatı ön bildirim ve onay prosedürüne bağlandı; OECD dışı ülkelere plastik atık ihracatı ise 21 Kasım 2026’dan itibaren yasak olacak. Türkiye OECD üyesi olduğu için bu yasak kapsamında girmiyor. Ülkenin halihazırda AB plastik atığının en büyük OECD alıcısı olması, yasağın Türkiye’ye yönelen atık miktarı üzerindeki olası etkileri hakkında kaygı uyandırıyor; öyle ki, ek önlemler alınmazsa 2026’da ithalatın 1 milyon tonu aşabileceği öngörülüyor. 

Türkiye, AB’nin plastik atık ihracatında varış noktası olarak en ön sırada yer alıyor. 

Plastik atık ticaretinin çevresel sonuçları özellikle Akdeniz çevresinde görünür hale geliyor. 2026 boyunca Adana ve Akdeniz kıyılarında gündeme gelen mikroplastik kirliliği de plastik geri dönüşüm faaliyetlerinin çevresel etkilerini gözler önüne serdi. Adana’daki geri dönüşüm tesislerinin çevresindeki sulama kanallarında yapılan 2026 tarihli bir çalışma, tesislerin aşağı kesimlerinde mikroplastik yoğunluğunun yukarı kesimlere göre 132 kata kadar arttığını ortaya koyuyor. Kanalların nehir ve denizle bağlantısı düşünüldüğünde, Seyhan Nehri’nin saatte 5,3 milyar mikroplastik parçacığını Akdeniz’e taşıma ihtimali endişe uyandırıyor. Tesislerin yalnızca aşağı kesimlerinde saptanan bazı plastik pelet ve endüstriyel kopolimerler ise bu kirliliğin geri dönüşüm faaliyetleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu açıkça kanıtlıyor. 

Sektörün çevresel etkisi mikroplastik ya da plastik kirliliğiyle de sınırlı değil. Türkiye’de geri dönüşüm tesislerinde son beş yılda 600’den fazla yangın yaşandı. INTERPOL’ün küresel plastik atık ticaretine ilişkin değerlendirmesinde Avrupa ve Asya’da yasadışı atık yangınlarının arttığı belirtilirken, bazı ülkelerde geri dönüştürülemeyen stokları yok etmek için kasıtlı yangınlara başvurulduğuna dair güçlü emarelere dikkat çekiliyor. 

Çoğu AB’den gelen atıkların bir kısmının yukarıda anlatılan akıbetine rağmen Avrupa Komisyonu’nun Eylül 2026 tarihinde açıkladığı değerlendirme ise AB’nin çelişkili tutumunu ortaya koyması bakımından çarpıcı. Raporda, ihraç edilen plastik atıkların yönetimine ilişkin veri ve denetim eksikliklerine, açıkta yakma ve dökme vakalarına, kontrolsüz mikroplastik salımı ile hava, su ve toprak kirliliği gibi sorunlara işaret ediliyor. Komisyon bu tespitlere rağmen, herhangi bir somut gösterge sunmadan, Türkiye’nin yasal düzenlemelerini AB standartlarına yükseltme çabasına özel atıfta bulunarak, ihracatın izlenmeye devam edeceğini ve Türkiye’ye sevkiyatın 2028 sonuna kadar yeniden değerlendirileceğini belirtiyor. Bu yaklaşım AB’nin plastik atık ihracatını azaltmaya dönük bir çabadan ziyade, sevkiyatın veriye dökülerek denetlenmesine öncelik verdiği yönündeki eleştirileri de gündeme getiriyor.

Küresel tablo: Parçalı taahhütler

Atık sektörü, yerel atık yönetim pratiklerinin yanı sıra küresel atık dolaşımıyla da ciddi bir kirlilik ve emisyon kaynağı. Mevcut tahminler, atık sektörünün insan kaynaklı küresel metan emisyonlarının yaklaşık beşte birinden sorumlu olduğunu ortaya koyuyor. Bununla birlikte, özellikle atık yakma gibi ciddi yatırım gerektiren bertaraf yöntemleri, finansal maliyetinin yüksek olması, atık kilitlenmesi yaratabilmesi ve CO₂ emisyonlarının yanı sıra kimyasal kirleticilere de yol açabilmesi nedeniyle eleştiriliyor. 

Yakma karşıtı küresel ağ GAIA’nın Ekim 2026’da yayınladığı ve dünya genelinde 20 faal ya da planlanan yakma tesisini inceleyen raporu da bu tartışmanın bazı boyutlarını gözler önüne seriyor. Buna göre, emisyon verisi açık olan 11 tesis yılda en az 5,5 milyon ton CO₂e salıyor. İngiltere’deki Runcorn tesisinin 2025 yılında tek başına 1,1 milyon tondan fazla karbon emisyonundan sorumlu olduğu anlaşılıyor. İncelenen 20 tesise bugüne kadar yaklaşık 7 milyar dolar yatırım yapılmış. Raporda ayrıca, uzun vadeli sözleşmelerin belediyeleri tesise belirli miktarda atık göndermek zorunda bıraktığı ve bunun da atık azaltma politikalarıyla çelişkili bir duruma yol açtığı vurgulanıyor. 

Bu tesislerin bacalarından cıva, dioksin, furan ve ağır metaller çıkıyor. Geriye kalan kül ise ayrı bir sorun. İncelenen tesislerin kamuya açık verileri yılda en az 1,7 milyon ton yakma külü oluştuğunu gösteriyor. Bu noktada Türkiye açısından yakma tesislerinin emisyonları, oluşan külün miktarı ve nasıl yönetildiği konusunda kamuya açık, şeffaf ve karşılaştırılabilir verilerin eksikliği göze çarpıyor. COP31 Başkanlığının sıfır atık gündemini öncelikli başlıklardan biri olarak sunduğu düşünüldüğünde, atık yönetiminin bu bölümünde şeffaflık da gündemin inandırıcılığı açısından önem taşıyor.

Tüm bu etkilerine rağmen Avrupa’daki kapasite verileri, yeni yakma yatırımlarına ilişkin tartışmayı yeniden gündeme getiriyor. Zero Waste Europe için hazırlanan ve Eurostat verilerini kullanan 2026 tarihli bir çalışmaya göre AB’deki yakma tesislerinin toplam kapasitesi 2022’de 198,4 milyon tona ulaşırken, aynı yıl yaklaşık 133,6 milyon ton atık yakıldı. Bu iki değer arasındaki yaklaşık 65 milyon tonluk fark, Avrupa’daki mevcut yakma kapasitesinin yaklaşık üçte birinin kullanılmadığı anlamına geliyor. Yakma kapasitesi 2004-2012 arasında yılda ortalama yaklaşık 8 milyon ton artarken, 2012 sonrasında artış hızı yılda yaklaşık 2 milyon ton olarak izleniyor. Bu verilerden hareketle AB’de yeni yakma kapasitesine ihtiyaç olmadığı ve yeni yatırımların atık önleme ve geri dönüşüm hedefleriyle çatışabileceği savunuluyor.

Atık sektörü, yerel atık yönetim pratiklerinin yanı sıra küresel atık dolaşımıyla da ciddi bir kirlilik ve emisyon kaynağı.

Benzer bir ayrışma, Küresel Plastik Anlaşması müzakerelerinde de görülüyor. Ağustos 2025’te Cenevre’de gerçekleştirilen müzakereler anlaşma metni üzerinde uzlaşı sağlanamadan sona erdi. Tartışmanın temel noktalarından biri, anlaşmanın plastiklerin bütün yaşam döngüsünü ve birincil plastik üretiminin sınırlandırılmasını kapsayıp kapsamayacağı idi. Bir grup ülke üretimin sınırlandırılması da dahil olmak üzere küresel ve bağlayıcı önlemler isterken, bazı ülkeler anlaşmanın kapsamının ağırlıklı olarak ürün tasarımı, geri dönüşüm ve atık yönetimiyle sınırlı tutulmasını savundu. Üretim sınırlarına karşı çıkan başlıca aktörler arasında yer alan fosil yakıt üreticisi ülkeler, anlaşmayı esas olarak atık yönetimine indirgemeye çalışmakla eleştiriliyor. 

Oysa plastik üretimi aynı zamanda doğrudan bir iklim meselesi. Plastiklerin yaklaşık yüzde 99’u fosil yakıt kökenli hammaddelerden üretiliyor. Bir araştırmaya göre sadece birincil plastik üretimi 2019’da 2,24 milyar ton karbon salımı ile küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 5,3’ünden sorumlu; ki bu hesaplamaya plastiğin kullanım ömrü sonrasındaki emisyonlar dahil değil. 

COP31’den ne beklenebilir?

Mevcut tablo, COP31’den sıfır atık konusunda bağlayıcı bir uluslararası düzenlemeden ziyade, gönüllü taahhütlerin çıkmasının daha olası olduğunu düşündürüyor. Ev sahibi Türkiye yeni bir deklarasyon veya ittifak çağrısında bulunsa da, zirvenin başarısı bu söylemin somut hedeflere, takvimlere, finansmana ve uygulama mekanizmasına ne ölçüde dönüştüğüyle değerlendirilmeli. Bu bağlamda aşağıda sayılanlar adımlar COP31’in sıfır atık gündeminin ne ölçüde somutlaştığını değerlendirmek bakımından başlıca göstergeleri oluşturabilir: 

• Atık sektörüne özgü sayısal metan azaltım hedefleri, ara hedefler ve ölçme-raporlama-doğrulama mekanizmaları getirilmesi;
• Türkiye’nin Küresel Metan Taahhüdü’ne katılması ve organik atıkların depolama sahalarına gönderilmesini önümüzdeki 5 yıl içinde sona erdirecek takvimli hedefler belirlenmesi;
• COP31 Başkanlığının plastik atık ithalatının yasaklanması ve küresel atık dolaşımının sonlandırılmasına yönelik uluslararası bir çağrı yapması;
• Tek kullanımlık plastiklere ilişkin yasal düzenlemenin Türkiye’de üretim yasağını da kapsayacak şekilde yürürlüğe konulması ve bu bağlamda küresel bir niyet beyanı imzalanması;
• Organik atıkların kaynağında ayrı toplanmasına yönelik hedeflerin ulusal iklim planlarına ve NDC’lere açık biçimde dahil edilmesi ve kompostlama için kısa, orta ve uzun vadeli hedeflerin belirlenmesi;
• İklim finansmanı kapsamında atık yakma ve kimyasal dönüşüm gibi yüksek maliyetli bertaraf teknolojilerine kaynak aktarılmayacağının taahhüt altına alınması;
• Atık toplayıcılarının resmî olarak tanınması, sosyal güvenlik kapsamına alınarak atık politikalarına ilişkin karar süreçlerine katılımlarının güvence altına alınması.

Zirvenin sonunda sorulacak soru ise basit: Sıfır atık, emisyonları ve atık üretimini gerçekten azaltan, ölçülebilir bir politikaya mı dönüşecek, yoksa büyük ölçüde söylem düzeyinde mi kalacak?