Plastik Türkiye: Üretimden Sofraya Bir Kirlilik Haritası’nı tanıttık

Antalya’da devam eden COP31’in en gözde başlıklarından biri de Türkiye’nin bilhassa öne çıkardığı “sıfır atık” politikası.

Peki Türkiye’nin atık kirliliğinin başlıca müsebbiplerinden plastikle arası nasıl dersiniz? Prof. Dr. Sedat Gündoğdu’nun Heinrich Böll Stiftung İstanbul Ofisi için derlediği Plastik Türkiye: Üretimden Sofraya Bir Kirlilik Haritası başlıklı kitaba bakılırsa durum pek iç açıcı değil.

Türkiye’de plastik kirliliği artık toprağı, suyu, havayı, sofrayı ve insan bedenini kapsayan bir sorun ve sorunun ortaya çıkışı ile çözümünde ulusal politikalar belirleyici. Türkiye kıyılarına ulaşan plastiklerin yüzde 97’si ülkenin kendi karasal kaynaklarından geliyor.

Kitap, 12 Kasım günü Muratpaşa’daki Türkan Şoray Kültür Merkezi’nde düzenlenen bir panelle tanıtıldı.

Muratpaşa Belediyesi ve Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi’nin işbirliğiyle düzenlenen panelin moderatörlüğünü Meral Tosun üstlendi. Çukurova Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Ü2025-2026 Mercator-İPM Araştırmacısı Prof. Dr. Sedat Gündoğdu, Ankara Üniversitesi’nden Doç. Dr. Muhittin Onur Akça ve Çevre Mühendisleri Odası Genel Başkanı Ahmet Kırmızı’nın konuşmacı olarak yer aldığı panelde, plastiğin yalnızca akademik çevrelerde tartışılan bir konu olmaktan çıkarılıp toplumsal düzeyde erişilebilir kılınması gerektiği vurgulandı. 

Rakamlarla Türkiye’nin plastik yükü

Gündoğdu, sunumunda Türkiye'nin plastik tablosunu çarpıcı rakamlarla ortaya koydu: “Ülke genelinde yılda 33 milyon ton atık üretilirken, bunun 3,3 milyon tonunu plastikler oluşturuyor. Plastik sektörü ekonomide cari açığı tetikleyen unsurlar arasında. Yetişkinlerin yüzde 64,9 gibi yüksek bir oranla son bir ayda PET şişe veya plastik damacanadan su tüketmiş olması, günlük yaşamın plastikle ne denli kuşatıldığını gösteriyor.” 

Gündoğdu, sorunun sadece denizlerle sınırlı kalmadığını; buzul göllerinde bile plastik tespit edildiğini, dört denizde de durumun ciddiyetini koruduğunu ve kirliliğin artık sofralarımıza kadar ulaştığını belirtti. 

Toprak kirliliği ve tarımda plastik tehdidi

Topraktaki plastik kirliliğinin 2000'li yılların başından beri gözlemlendiğini belirten uzmanlar, Adana, Antalya ve Mersin'i kapsayan üç farklı bölge ve dokuz ilde gerçekleştirilen saha çalışmalarının sonuçlarını paylaştı. 

Doç. Dr. Muhittin Onur Akça, yapılan incelemelerde malç (örtü) malzemesi kullanımının yaygın olduğu tarım alanlarında plastik kirliliğinin katbekat arttığını, gübre çuvallarından kopan parçaların bile toprağa plastik bulaştırdığını, salata malzemelerinde dahi plastik kalıntılarına rastlandığını ancak insan vücuduna etkilerinin henüz tam olarak bilinmediğini ifade etti. Akça ayrıca, tarımda plastik kullanımının (plastikkültür) bitkilere sadece topraktan değil, havayoluyla da geçebildiğini vurguladı. 

“En önemli veri: Tek kullanımlık plastik kullanım oranı”

Panelde sıfır atık politikaları ve çözüm önerileri de geniş yer buldu. Atık toplayıcılarının kooperatifleşmesi ve sendikal haklarının güvence altına alınmasının önemine dikkat çekilen oturumda, en temel stratejinin "atığı hiç üretmemek" olduğu yinelendi. 

Oturumda öne çıkan diğer başlıklar şöyleydi:

Maruziyet paradoksu: Günlük hayatta tüketimi gramlar düzeyinde azaltmak için bireysel çaba gösterilse dahi, sistemik olarak tonlarca plastiğe maruz kalındığına dikkat çekildi. 

Sektörel kirlilik yükü: Tekstil ürünlerinin ciddi oranlarda plastik içerdiği; tıbbi plastiklerin ise maruziyetin en yoğun olduğu alanlar arasında yer aldığı belirtildi. 

Karbon emisyonu: Küresel karbon emisyonlarının yüzde 70'inin malzeme üretiminden kaynaklandığı, bunun yüzde 1 ila yüzde 7'lik kısmının ise doğrudan plastik üretiminden türediği aktarıldı. ABD'nin plastik anlaşmalarından çekilmesinin ardından, atık üretiminin kaynağında durdurulmasının hayati olduğu ifade edildi. 

İklim krizi ve yerel yönetimler sınavı

Toplantının devam eden oturumunda söz alan Ahmet Kırmızı, Akdeniz ikliminin 2050 sonrasında Karadeniz iklimine benzer bir yapıya evrileceğini belirterek ekolojik değişimin hızına dikkat çekti. Türkiye'nin atık yönetiminde mevzuatsal açıdan eksiklik bulunmadığını ancak toplumsal bilinç eksikliği ve yerel yönetim uygulamalarındaki tıkanıklıklarla karşı karşıya olduklarını ifade etti.

Dinleyicilerden gelen sorularla zenginleşen etkinlikte; tarımsal sulamada yaşanan altyapı sorunları, yerel yönetimlerin sıfır atık projelerindeki kapasite yetersizlikleri ve uygulamadaki pratik engeller katılımcılar tarafından tartışmaya açıldı. 

“Plastik Türkiye: Üretimden Sofraya Bir Kirlilik Haritası”, hem karar alıcılara hem de topluma ekolojik krizle yüzleşme ve acil eyleme geçme çağrısıyla sona erdi.

Kitabın tamamına websitemiz üzerinden ulaşabilirsiniz.