COP31 öncesinde Türkiye: Otoriter güç siyasetinin gölgesinde iklim hedefleri

“İklim değişikliği şiddetini her geçen yıl artırıyor ve artıracak. Bunun için ilave tedbirler alıyoruz, almayı da sürdüreceğiz. Unutmayalım ki bu bir savaş, bir yeşil vatan müdafaası. Bu sinsi düşmana karşı şunu herkes bilsin ki gereken neyse yapıyoruz, yapmaya devam edeceğiz.”  

Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Konferansı COP31’e ev sahipliği yapacak olan Türkiye Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Temmuz 2025’te Ege’de yaşanan geniş çaplı orman yangınlarının ardından son derece net bir açıklama yapmıştı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı ve COP31 Başkanı Murat Kurum da Ekim 2026’da İstanbul’da yaşanan şiddetli selleri iklim değişikliğiyle ilişkilendirmekte hiç tereddüt etmedi. Zirveye yaklaştıkça giderek daha iddialı açıklamalarda bulunan Kurum, 1,5°C hedefinin korunması gerektiğini birçok kez dile getirdi ve hatta – Cumhurbaşkanı’ndan farklı olarak – fosil yakıtlardan uzaklaşmaktan söz etti. COP31’i “güçlü bir uygulama sürecine” dönüştürme taahhüdünü kamuoyu önünde ifade ederek, Brezilya’nın 2025 COP Başkanlığının başlattığı süreci devam ettirmeyi amaçladığını belirtti.

Türkiye’de siyasetçiler iklim değişikliğinin yarattığı sorunları kabul ediyor

Hükümetin orman yangınları ve sellere karşı aldığı önlemlerin yetersiz olduğu yönündeki eleştiriler karşısında ise her iki isim de benzer biçimde tepki verdi: Biri, siyasi rakiplerini yanlış bilgi yaymakla ve yangınlardan siyasi kazanç elde etmeye çalışmakla suçladı. Diğeri ise İstanbul Büyükşehir Belediyesini (İBB) kontrolsüz kentleşme, altyapı eksikliği ve tıkanmış dere yataklarından sorumlu tutarak, can kayıplarının bu sebeple yaşandığını söyledi.

Bu örnekler, Türkiye’nin bugün siyasi olarak nerede durduğunu isabetli bir şekilde gösteriyor. BM İklim Değişikliği Konferansı, iklim krizinin ciddiyetini kavramış bir ülkeye geliyor. Anketlere göre Türkiye toplumunun dörtte üçünden fazlası iklim değişikliğinin gerçek ve tehlikeli olduğuna inanıyor. Türkiye, Paris Anlaşması’nı 2021 yılında onayladı. O tarihten bu yana Ulusal Katkı Beyanı’nı (NDC) iki kez güncelledi, 2025’te bir iklim kanunu çıkardı, 2053 için net sıfır hedefi belirledi ve ilk emisyon ticaret sisteminin pilot aşamasını (2026-2027) başlattı.

Bu adımlar aynı zamanda Avrupa Birliği’nin (AB) Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizmasına (SKDM) da bir yanıt niteliği taşıyor. Bu mekanizma, karbon yoğunluğu yüksek olan belirli ürünleri AB’ye ithal edenlerin, söz konusu ürünlerle bağlantılı sera gazı emisyonları için ödeme yapmasını gerektiriyor. Bu emisyonlar için menşe ülkede halihazırda bir karbon bedeli ödenmişse, söz konusu maliyetler mahsup edilebiliyor. Böylece ihracat ürünlerinin rekabet gücünün korunması amaçlanıyor.

En büyük muhalefet partisi tasfiye mi ediliyor? 

İç politikada ise muhalefete karşı mücadele, geçen yıl Mart ayında, Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alındığı o sabahtan bu yana Türkiye’nin siyasi gündemini belirliyor. O sabah gözaltına alındı. O tarihten beri de tutuklu bulunuyor. İmamoğlu şu anda yolsuzluk, casusluk ve daha birçok suçlamayla karşı karşıya.

AKP seçmenlerinin bile büyük bir kısmı İmamoğlu’nun tutuklanmasının ardında yatan sebep konusunda en ufak bir şüphe duymuyor: İmamoğlu, Cumhurbaşkanı’nın siyasi geleceği açısından bir tehdit oluşturuyor – daha doğrusu, oluşturuyordu. Kendisinin popülaritesi hızla yükseliyordu. 2024’teki yerel seçimleri, dört yıl öncekinden daha yüksek bir oy oranıyla ikinci kez kazanmıştı; bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimi için muhalefetin adayı olarak belirlenmişti ve üstelik anketlerde önde gidiyordu.

İmamoğlu’nun tutuklanmasını izleyen süreçte Cumhuriyet Halk Partisi’ne (CHP) mensup belediye başkanları ve üst düzey görevliler de görevden alındı ve yolsuzluk, zimmet ve benzeri suçlamalarla tutuklandı. Bazı belediye başkanları ise iktidar tarafına çekilerek saf değiştirdi. Oysa 2024 yerel seçimlerinde CHP, aralarında birçok AKP kalesinin de bulunduğu bütün büyük kentleri kazanmış ve yeniden ülkenin en güçlü partisi olmuştu; bu, Erdoğan’ın iktidara gelişinden bu yana ilk kez gerçekleşiyordu. Türkiye’deki ve yurtdışındaki siyasi gözlemcilere göre AKP şimdi, seçimde kaybettiği belediyeleri, kendisine tabi bir yargı aracılığıyla geri alıyor.

Bu gözlemciler sürecin yeni bir boyuta ulaştığını söylüyor. Türkiye’nin siyasi sistemi uzun zamandır “rekabetçi otoriter” bir yapıya evrilmiş durumda: Yargının geniş bir kesimi hükümetin kontrolü altında. Süper başkanlık sisteminde meclis, denetim yetkilerini büyük ölçüde kaybetmiş durumda ve işlevi esasen, iktidarın meclis çoğunluğu aracılığıyla gündeme getirdiği kanun tekliflerini onaylamaktan ibaret. Kuvvetler ayrılığı kağıt üzerinde varlığını sürdürse de, uygulamada fiilen askıya alınmış durumda. “Dördüncü kuvvet” açısından da durum pek parlak değil: En büyük televizyon kanalları ve gazeteler dahi, tabi oldukları hükümeti açıkça eleştirmeye cesaret edemiyor artık.

PKK ile barış süreci nereye gidiyor? 

Analizlere göre, en büyük muhalefet partisinin sistematik biçimde tasfiye edilmesiyle birlikte siyasi rekabet de ortadan kalkıyor. Başka bir ifadeyle hükümet, en geç Mayıs 2028’de yapılması gereken bir sonraki seçimlerde muhalefet adayının hiçbir şansının kalmamasını ve iktidardaki AKP’nin yeniden açık bir zafer elde etmesini sağlamaya çalışıyor.

Yasadışı ilan edilmiş olan Kürdistan İşçi Partisi (PKK) ile Türkiye devleti arasında yürütülen barış sürecindeki görüşmeler de bu yönde işaretler veriyor. Parlamentodaki ikinci büyük muhalefet partisi olan DEM Parti, bu süreçte Kürt tarafını temsilen müzakerelere katılıyor. Kırk yıllık silahlı mücadelenin ardından bu sürecin önemi ne kadar vurgulansa az kalır.

Ancak hükümet, bu süreci PKK’nın silahsızlandırılmasına indirgemiş durumda. Bütün kozları elinde tutuyor ve DEM Parti’nin Türkiye’de daha fazla demokrasi ve Kürtler için daha fazla hak yönündeki taleplerini görmezden geliyor gibi görünüyor. Hükümet şimdiye kadar yalnızca PKK savaşçıları hakkındaki soruşturma ve ceza yargılamalarının beş ila on yıllık bir süreyle askıya alınmasını kabul etti. Ancak tüm bunlara rağmen süreç DEM Parti açısından büyük bir fırsat oluşturuyor. Partinin muhalefette oldukça temkinli bir tutum sergilemesinin nedeni de bu.

Süregiden ekonomik krizden dev finans skandalına

Hükümet şu anda bütün ipleri elinde tutuyor gibi görünüyor. Ancak kamuoyu desteğini gitgide kaybediyor. Bundaki başlıca etken ise bir süredir devam eden ekonomik kriz: Yıllardır iki haneli olan yüksek enflasyon, halkın ücretle geçinen geniş kesimlerinin satın alma gücünü eritiyor. Gayrisafi yurtiçi hasıla büyüyor olsa da, bundan esas olarak sermaye sahipleri ve büyük şirketler fayda sağlıyor. Üstelik artık yatırımcılar da durumdan etkileniyor: Yakın dönem Türkiye tarihinin muhtemelen en büyük finans skandalında, toplam değeri 18 milyar ABD dolarına ulaşan ve değerleri hileli biçimde şişirilmiş yatırım fonları, çok sayıda yatırımcının parasını çekmek istemesi üzerine çöktü. Önde gelen AKP’li siyasetçiler de doğrudan veya dolaylı olarak olaya karışmış durumda. Hükümet olayın aydınlatılması için kapsamlı bir soruşturma yürütüleceğini ve tazminat ödeneceğini vaat ediyor. Gözlemciler ise hükümetin bu olayı küçümseyerek geçiştiremeyeceği düşüncesinde. Binlerce küçük yatırımcı birikimlerini kaybetmekten korkuyor. Bunların büyük bir kısmı AKP’nin kendi tabanına mensup. Yani “Fon” skandalı, partinin doğrudan kendi tabanını sarsıyor.

Dolayısıyla hükümet üzerindeki baskı artıyor ve hükümet de bu baskıyı başka yöne çevirmeye çalışıyor. Kuzey ve doğudaki birçok komşusundan farklı olarak Türkiye, canlı ve çeşitlilik gösteren bir sivil topluma sahip. Hükümete karşı konumlanan örgüt ve bireyler üzerindeki baskı, özellikle 2013’teki Gezi gösterilerinden ve ardından 2016’daki darbe teşebbüsünden bu yana durmaksızın sürüyor. Ancak son bir buçuk yılda daha da arttı. Üniversitelerde rektörlük makamları ve hatta profesörlük kadroları akademik nitelikten ziyade siyasi sadakat temelinde doldurulurken, eleştirel akademisyenler ya görevden uzaklaştırılıyor ya da yurtdışına gitmek zorunda kalıyor. Oysa özellikle iklim politikası, belki de diğer bütün politika alanlarından daha fazla özgür ve eleştirel araştırmaya ihtiyaç duyuyor.

Eleştirel sivil toplum üzerindeki baskı artıyor

Hükümetin politikalarına eleştirel yaklaşan avukatlar, gazeteciler, sanatçılar ve aktivistler giderek daha sık gözaltına alınıyor veya tutuklanıyor. Ancak çevre örgütlerinin yanı sıra insan hakları, kadın ve LGBTİ+ örgütleri de şimdilik yasal olarak faaliyet göstermeye devam edebiliyor. Eylül 2026’da LGBTİ+ örgütlerine ve bu topluluğa mensup kişilere yönelik geniş çaplı operasyonlar düzenlenmesi pek de şaşırtıcı değildi, zira Cumhurbaşkanı ve hükümet uzun süredir LGBTİ+ topluluğunu açık ve sert bir şekilde eleştiriyor ve İslami değerlerle özdeşleştirdikleri aile yapısına yönelik bir tehdit olarak gösteriyordu. Ancak o tarihten bu yana yaklaşık 80 kişinin hâlâ tutuklu olması ve hapis cezasıyla karşı karşıya bulunması, ayrıca önemli LGBTİ+ örgütlerinin yasaklanmasının gündeme gelmesi gerçekten şaşırtıcıydı. Sivil toplumda yer alan pek çok kişi bunu kendilerine yönelik bir uyarı olarak da görüyor. Bu kesimlerde giderek artan bir yılgınlık hâkim.

Dolayısıyla COP, hem sivil toplumun, hem parti siyasetindeki muhalefetin, hem de bizzat hükümetin yoğun baskı altında bulunduğu; aynı zamanda Türkiye’de siyasi sistemin geleceğinin yol ayrımında olduğu bir dönemde gerçekleştiriliyor. Türkiye Hükümeti, ülkesinde 85 devlet ve hükümet başkanını ağırlıyor. Türkiye Hükümetinin COP’u mutlaka ülkeye getirmek istemesi esasen bu dönemin jeostratejik öneminden kaynaklanıyor. 

COP, olumlu bir gelişme anlamında katalizör işlevi görerek iç siyasetteki baskıyı da hafifletebilir: Türkiye, Trump yönetimindeki ABD ile iyi ilişkilere sahip; Putin’in Rusya’sıyla karmaşık fakat işleyen bir ilişki sürdürüyor; Çin’le arasında büyük bir jeopolitik sürtüşme alanı bulunmuyor; AB de güvenlik ve mülteci politikaları açısından vazgeçilmez gördüğü Türkiye’ye yakınlık gösteriyor; birkaç ay önce zirvesini Ankara’da gerçekleştiren NATO içindeki konumu da sağlamlaşmış durumda. PKK zayıflamış ve kendini feshetmeye hazır; Suriye’de Kürt gruplar ise özerk Rojava bölgesi üzerindeki tek taraflı denetimlerinden vazgeçmek zorunda kalarak, Türkiye’nin iyi ilişkiler sürdürdüğü yeni Suriye merkezi hükümetinin otoritesi altına girmiş bulunuyor. Son olarak, Türkiye’nin uzun süredir rakibi olan İran da bölgedeki etkisini büyük oranda kaybetti. İsrail’in Suriye’de ve bölgede artan hedefleri ve ilerleyişi olmasa, orta büyüklükte bir güç olan Türkiye, önde gelen bölgesel güç olarak neredeyse kusursuz bir konumda görünecekti.

Çok taraflılığa bağlılık mı?

Bu bakımdan COP tam zamanında geldi. Öte yandan Türkiye, COP’a ev sahipliği yaparak BM’nin çok-taraflı yapısına ve bu çerçevede iklim değişikliğiyle ciddi biçimde mücadele etme iradesine de bağlılığını sergiliyor. Türkiye’nin bu yöndeki adımları ise oldukça yeni: 2015 tarihli Paris Anlaşması TBMM tarafından ancak 2021 yılında onaylandı. COP31 Başkanı Murat Kurum da COP30’da ortaya konan, artık uygulamanın merkeze alınması gerektiği yönündeki yaklaşımı benimsiyor. Türkiye’nin iklim politikası da 2027’de uygulamadaki sonuçları üzerinden değerlendirilecek. Bu değerlendirme yalnızca Türkiye’nin öncelik verdiğini açıkladığı sıfır atık politikası açısından değil, fosil yakıtların yerini yenilenebilir enerji kaynaklarının ne ölçüde aldığı bakımından da yapılacak. Çünkü enerji kullanımında elektrifikasyonun artırılması hedefi, iklimin korunması açısından ancak bu dönüşümle birlikte anlam kazanıyor.

Ancak Türkiye’nin madencilik ve diğer doğal kaynak çıkarma projeleri için çok sayıda ruhsat vermeye devam etmesi, bu yaklaşımla pek de bağdaşmıyor. Söz konusu projeler sahada ciddi toplumsal gerginlik ve çatışmalara yol açıyor. Bu projelere karşı çıkan kesimler de COP sırasında, üç çevre platformu ile yüzden fazla sivil toplum kuruluşu ve derneğin Antalya’da düzenleyeceği “Halkların İklim Zirvesi”nde bir araya gelecek.

Dolayısıyla COP31, Türkiye açısından iç çelişkilerin damga vurduğu bir COP olacak: Türkiye kurallara dayalı süreçleri kabul ediyor, ancak muhalefet söz konusu olduğunda çoğu kez hukuk devleti ilkelerinin dışında hareket ediyor. Petrol ve doğalgaza bağımlılığın yarattığı risklerin farkına varmış durumda, buna karşılık Rusya, Kafkasya, Ortadoğu ve Avrupa arasında petrol ve doğalgaz taşımacılığının en önemli merkezi haline gelmeye çalışıyor. Aynı zamanda Türkiye’nin enerji talebi de çok hızlı artıyor. Türkiye, kömürden elektrik üretiminde Almanya’yı geride bırakarak en büyük üretici haline geldi ve 2035’e kadar kömür ve doğalgazla çalışan santrallerin kapasitesini yaklaşık yüzde 30 artırmayı planlıyor. COP31’de de “fosil” sözcüğü muhtemelen nihai bildirgeye girmeyecek.