çevre adaleti

Lüks yat trafiği ve ilgili endüstriler, yerel Akdeniz flora ve faunasını hızla bozarak sadece yerel çevreyi değil, aynı zamanda doğal güzelliklere dayanan ve giderek büyüyen turizm sektörünü de tehdit ediyor.

Beylikova topraklarının altında, bu bölgeyi ABD-Çin kaynak yarışının ön saflarına yerleştiren, 21. yüzyılın jeopolitik rekabetinin yakıtı yatıyor.

Bazen gezegenin derisi olarak anılan toprak yüzlerce, hatta binlerce yılda oluşuyor; dolayısıyla insan zamanı ölçeğinde yenilenemez bir kaynak. İnsan yaşamının temelini oluşturuyor ve toprağın sağlığı yediğimiz yiyeceği, içtiğimiz suyu ve soluduğumuz havayı etkiliyor.

Sentetik gübreler iklime zarar veriyor, ne var ki endüstriyel tarım büyük ölçüde bunlara dayalı. Ayrıca yüksek gübre fiyatları gıda ürünlerinin de fiyatını artırıyor. Özellikle gıda krizinin borç krizleriyle üst üste bindiği Afrika ülkeleri zor durumda.

Yaş, kimlik, kültür ya da toplumsal statümüz ne olursa olsun bütün hayatımızı plastikler kuşatmış durumda: Hepimiz plastik kullanıyor, ona dokunuyor, onu soluyor ve hatta bünyemize alıyoruz. Peki bunun insan sağlığı üzerindeki etkileri ne? Görünmez olanın etkisini de görmezden gelebilir miyiz? Plastiğin çevreye, bedenlerimize ve evlerimizin en kuytu köşelerine bile bu denli sızmasına göz mü yumacağız?

2023 yılında Latin Amerika ve Karayip Devletleri Topluluğu (CELAC) ile Avrupa Birliği (AB) arasında Brüksel’de yapılan zirve, iki bölge arasındaki diyaloğun sekiz yıl aradan sonra canlandırılması için önemli bir adım oldu. 

Belém sonrasındaki temel tartışma, adil geçişin gerekliliğine dair değil. Bunun gerekli olduğu zaten biliniyor; iklim krizi ve ekstraktivist ekonomik modellerin şiddetini doğrudan yaşayan topluluklar bunu zaten her gün dile getiriyor. Asıl mesele, bu geçişin içeriğinin kimler tarafından, hangi kurallar çerçevesinde ve kimin yararına belirleneceği. 

Başta “Hakikat COP’u” veya “Uygulama COP’u” olarak çerçevelendirilen COP30, fosil yakıt ve uyum konularında çok sert eleştirilerle kapandı.

COP30 kapsamında, adil geçiş süreçlerinin uygulanmasına yönelik yeni bir kurumsal yapı tesis edilip edilemeyeceği konusunda hararetli bir tartışma yaşandı. Bu konu etrafındaki müzakereler, fosil yakıtlardan çıkış yönünde artan baskıyı yansıtıyor.

G20 Zirvesi ile COP30, çok taraflı sistemin olağanüstü baskı altında olduğu bir dönemde birbiriyle kesişti. Bir yandan jeopolitik ayrışmalar derinleşirken, istekli ülkelerden oluşan koalisyonlar borç sürdürülebilirliği ile iklim ve kalkınma bağlantılı hedefleri uluslararası gündemde tutmayı yine de başardı.

Avrupa tarımı fosil yakıta dayalı gübrelere bağımlı olduğu için fiyat dalgalanmaları ve tedarik şokları karşısında savunmasız kalıyor. Tartışmalar genellikle Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) çevresinde dönse de fiyatları belirleyen asıl etken savaş, piyasa dinamikleri ve siyasi atalet. AB daha dayanıklı ve daha egemen bir gıda sistemini nasıl inşa edebilir?

Çölleşme en çok Afrika ve Asya ile ilişkilendirilse de buralarla sınırlı değil. Yoğun (intansif) tarım, iklim kriziyle birleşerek Avrupa’da da ciddi anlamda toprak bozulumuna ve çölleşmeye yol açıyor. Üstelik sadece Güney Avrupa değil, Macaristan ve Bulgaristan gibi ılıman ve nemli iklime sahip ülkeler bile durumdan etkileniyor.

Toprak bozulumu, tarımsal verimliliği, gıda güvenliğini ve ekosistem sağlığını tehdit eden önemli fakat büyük oranda görmezden gelinen küresel bir sorun. Dünya genelindeki toprakların yaklaşık üçte biri bozulmuş durumda ve bunların neredeyse yarısı Afrika’da.

Aşırı suni gübre kullanımı toprak için olduğu kadar, azotlu gübre söz konusu olduğunda iklim için de kötü. Üstelik pestisitler topraktaki faydalı organizmaları da tüketiyor. Fakat bu ürünler büyük şirketlere dev paralar kazandırıyor, onlar da hükümetleri etkileyip insan ve çevreyi koruyacak politika değişikliklerini engelliyor.

Toprak suyu süzer, karbonu saklar, hayatı taşır; bozulunca zincirleme kriz başlar. İnce üst toprak tabakası erozyonla kayboluyor ve geri getirmek uzun yıllar alacak. Tuzlanma ve sıkışma kökleri boğuyor. Bu kayıplar barajlara çamur, akarsulara kirlilik, havaya karbon olarak geri dönüyor.

Mevsimler değişiyor, yağmurun yeri ve zamanlaması, rüzgarın yönü değişiyor. Haritada renkler kayarken Akdeniz ve bozkır iklimi genişliyor, yangın mevsimi uzuyor. Tarlaların takvimi şaşıyor. Fındık, üzüm, kayısı ve zeytin eşikte, başta buğday olmak üzere bazı tahıllar sıkıntıda.

Fosfor biyolojik olarak gerekli, yani tüm canlı organizmalar fosfora ihtiyaç duyar. Bu element toprakta var olsa da dünyada nispeten nadir bulunuyor ve bitkilerin emebileceği formda bulunması kolay değil. Gübre endüstrisi kolay çözülebilen fosfor üretiyor, fakat ikame edilemeyen, sınırlı bir kaynak olarak fosfat kayasına muhtaç.

İklim krizi dünya çapında derinleştikçe, şiddetli fırtına ve sel baskınları daha sık görülüyor. Sağlıklı topraklar aşırı hava koşullarının etkilerini hafifletmeye yardım edebilir. Bu yüzden toprağın korunması şimdi her zamankinden daha önemli. Fakat hâlâ ihmal ediliyor.

Sentetik azotlu gübrenin fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kullanılarak üretilmesi, üretim zincirinin erken aşamalarındaki sera gazı emisyonlarını azaltabilir. Ancak bu durum, suni gübrelerin aşırı kullanımından dolayı toprak sağlığının bozulması, biyoçeşitlilik kaybı, tarla kaynaklı sera gazı salımları, azot kirliliği ve dış girdilere aşırı bağımlı olmak gibi sorunları çözmez.

Toprak yaşamın kaynağı. Sadece biz insanlar için değil, üzerine medeniyetimizi kurduğumuz ekosistemleri oluşturan bütün canlılar için. Yetiştirdiğimiz domates, hasat ettiğimiz buğday toprak. Ekmeğimizin, yoğurdumuzun mayası da toprak. Memleketten gelen İspir fasulyesi, Malatya kayısısı, Hatay’ın halhalı zeytini toprak. İçinde bütün bunları mümkün kılan mikroorganizmaları barındıran toprağın kendisi de bir canlı. Onları çıkardığımızda geriye kalacak olansa toz, kil, kum, çakıl.