İklim krizi

Sentetik gübreler iklime zarar veriyor, ne var ki endüstriyel tarım büyük ölçüde bunlara dayalı. Ayrıca yüksek gübre fiyatları gıda ürünlerinin de fiyatını artırıyor. Özellikle gıda krizinin borç krizleriyle üst üste bindiği Afrika ülkeleri zor durumda.

Çölleşme en çok Afrika ve Asya ile ilişkilendirilse de buralarla sınırlı değil. Yoğun (intansif) tarım, iklim kriziyle birleşerek Avrupa’da da ciddi anlamda toprak bozulumuna ve çölleşmeye yol açıyor. Üstelik sadece Güney Avrupa değil, Macaristan ve Bulgaristan gibi ılıman ve nemli iklime sahip ülkeler bile durumdan etkileniyor.

Toprak bozulumu, tarımsal verimliliği, gıda güvenliğini ve ekosistem sağlığını tehdit eden önemli fakat büyük oranda görmezden gelinen küresel bir sorun. Dünya genelindeki toprakların yaklaşık üçte biri bozulmuş durumda ve bunların neredeyse yarısı Afrika’da.

Aşırı suni gübre kullanımı toprak için olduğu kadar, azotlu gübre söz konusu olduğunda iklim için de kötü. Üstelik pestisitler topraktaki faydalı organizmaları da tüketiyor. Fakat bu ürünler büyük şirketlere dev paralar kazandırıyor, onlar da hükümetleri etkileyip insan ve çevreyi koruyacak politika değişikliklerini engelliyor.

Toprak suyu süzer, karbonu saklar, hayatı taşır; bozulunca zincirleme kriz başlar. İnce üst toprak tabakası erozyonla kayboluyor ve geri getirmek uzun yıllar alacak. Tuzlanma ve sıkışma kökleri boğuyor. Bu kayıplar barajlara çamur, akarsulara kirlilik, havaya karbon olarak geri dönüyor.

Mevsimler değişiyor, yağmurun yeri ve zamanlaması, rüzgarın yönü değişiyor. Haritada renkler kayarken Akdeniz ve bozkır iklimi genişliyor, yangın mevsimi uzuyor. Tarlaların takvimi şaşıyor. Fındık, üzüm, kayısı ve zeytin eşikte, başta buğday olmak üzere bazı tahıllar sıkıntıda.

Fosfor biyolojik olarak gerekli, yani tüm canlı organizmalar fosfora ihtiyaç duyar. Bu element toprakta var olsa da dünyada nispeten nadir bulunuyor ve bitkilerin emebileceği formda bulunması kolay değil. Gübre endüstrisi kolay çözülebilen fosfor üretiyor, fakat ikame edilemeyen, sınırlı bir kaynak olarak fosfat kayasına muhtaç.

İklim krizi dünya çapında derinleştikçe, şiddetli fırtına ve sel baskınları daha sık görülüyor. Sağlıklı topraklar aşırı hava koşullarının etkilerini hafifletmeye yardım edebilir. Bu yüzden toprağın korunması şimdi her zamankinden daha önemli. Fakat hâlâ ihmal ediliyor.

Sentetik azotlu gübrenin fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kullanılarak üretilmesi, üretim zincirinin erken aşamalarındaki sera gazı emisyonlarını azaltabilir. Ancak bu durum, suni gübrelerin aşırı kullanımından dolayı toprak sağlığının bozulması, biyoçeşitlilik kaybı, tarla kaynaklı sera gazı salımları, azot kirliliği ve dış girdilere aşırı bağımlı olmak gibi sorunları çözmez.

Toprak yaşamın kaynağı. Sadece biz insanlar için değil, üzerine medeniyetimizi kurduğumuz ekosistemleri oluşturan bütün canlılar için. Yetiştirdiğimiz domates, hasat ettiğimiz buğday toprak. Ekmeğimizin, yoğurdumuzun mayası da toprak. Memleketten gelen İspir fasulyesi, Malatya kayısısı, Hatay’ın halhalı zeytini toprak. İçinde bütün bunları mümkün kılan mikroorganizmaları barındıran toprağın kendisi de bir canlı. Onları çıkardığımızda geriye kalacak olansa toz, kil, kum, çakıl.

Toprak bizim için hayati öneme sahiptir. Sera gazlarını ve suyu depolar, Dünya’daki tüm canlıların en az dörtte birine ev sahipliği yapar. Ancak AB’de toprakların yüzde 60’ından fazlası zarar görmüş durumdadır ve toprakların beton ve asfaltla kaplanması biyolojik çeşitliliği tehdit etmektedir.

Toprak sağlığının bozulması tarımın geleceğini ve gıda güvenliğini tehdit ediyor. Monokültür, yoğun sürüm ve aşırı kimyasal kullanımı toprağın yapısını ve besin dengesini zayıflatıyor; bu nedenle, dünyanın dört bir yanında çiftçiler alternatif toprak yönetimi çözümlerine yöneliyor. Üreticinin eğilimi umut vaat etse de, devlet politikaları ve finansal destek bu dönüşümü desteklemekte henüz yetersiz.

Tarım topraklarının büyük bölümü yıllardır aşırı kullanım, erozyon ve kirlilik nedeniyle verim kaybıyla karşı karşıya. Oysa doğru yöntemlerle bu gidişatı tersine çevirmek mümkün. Toprağın yapısını güçlendiren, organik maddeyi artıran ve su tutma kapasitesini iyileştiren uygulamalar sayesinde hem ekosistem hem de üretim sürdürülebilir biçimde korunabilir. Bilimsel temelli iyileştirme ve koruma odaklı yaklaşımlar mevcut. Yeter ki bu yönde istekli ve kararlı davranılsın.

İnsanın sağlık ve refahı hayvanlar, bitkiler ve çevre ile yakından bağlantılı. Topraktan gelen mineraller ve yararlı mikroorganizmalar vücudumuz için yaşamsal. Topraktaki çeşitlilik ne kadar fazla olursa, bize sağladığı faydalar o kadar artar. Sağlıklı beslenme için sağlıklı toprak şart.

İnsanın sağlık ve refahı hayvanlar, bitkiler ve çevre ile yakından bağlantılı. Topraktan gelen mineraller ve yararlı mikroorganizmalar vücudumuz için yaşamsal. Topraktaki çeşitlilik ne kadar fazla olursa, bize sağladığı faydalar o kadar artar. Sağlıklı beslenme için sağlıklı toprak şart.

Toprak sınırlı bir kaynak. Sadece konut, sanayi, altyapı ve tarım için kullanılmamalı; doğaya da alan lazım. İşte bu yüzden kısıtlı arazinin sürdürülebilir şekilde kullanımı iklim ve çevre korumasıyla bir arada yürütülmeli.

Dikey iç mekan tarımı sayesinde yılın tamamında mahsul yetiştirilebiliyor. Daha az alan gerekiyor ve su, gübre ve pestisit kullanımı azaldığından hem iklimin hem de toprağın korunacağı vaat ediliyor. Ancak bu yöntemin gıda sistemlerinde yapılacak daha büyük bir dönüşümün parçası olarak uygulanması gerek. 

Sahra Çölü her yıl biraz daha büyüyor ve milyonlarca insanın yaşamını ve geçim kaynaklarını tehdit ediyor. Çölleşmeyle mücadele için büyük ölçekli girişimler başlatılmış olsa da, bunların çoğu yeterli ve sürekli finansman desteğinden yoksun. Buna karşılık yerel çiftçiler tarafından uygulanan tabandan çözümler, yerli bilgeliğin doğayı onarma gücünü gözler önüne seriyor.

Türkiye’de modern tarım teknikleri uygulamasındaki artışla yoğun işleme, kimyasal kullanımı, bilinçsiz sulama ve monokültür yetiştiricilik toprağı bozdu. Bugün tarım topraklarının büyük bir kısmı sağlığını kaybetmiş durumda. Bu kayıp, ekosistem hizmetlerinden çiftçinin kazancına kadar her şeyi etkiliyor. 

Kentsel büyümenin biçimi ve hızı, toprağın kaldırabileceği yükle doğrudan bağlantılı. Toprağı merkeze alan bir yaklaşım su döngüsünün kesintiye uğramasını yavaşlatır, sel riskini ve ısı adası etkisini düşürür, yaşam kalitesini yükseltir. İstanbul’un nefesi de toprağın gözeneklerinde saklı. Gözenekler kapandıkça kent soluksuz kalıyor. Bu yüzden kenti korumak için önce toprağı korumak lazım.